O filmie przypomniałam sobie po przeczytaniu kolejnego doniesienia w głównych mediach dotyczącego niebezpieczeństwa niekontrolowanego rozwoju AI. I choć jestem gorącą entuzjastką nowych technologii i daleko mi do postawy przestraszonego luddysty, uważam, że nie powinniśmy ignorować głosów ekspertów - niezależnie od tego, jak nieprawdopodobnie one brzmią.

Czy zatem dojrzała AI przyniesie nam przełomy medyczne i pozwoli nam przeżyć do 22 wieku, czy sprawi, że 22 wiek… nie będzie istniał dla ludzkości?

Subscribe now

Disclaimer

Zanim przeczytasz tę notkę, musisz znać kilka moich założeń:

• Słowa, o których definicje kłóci się cała ludzkość, nie mają dla mnie znaczenia w kontekście AI. Dyskusje o samoświadomości czy odczuwaniu emocji przez AI uważam za irrelewantne i zaciemniające dyskusję, która naprawdę ma znaczenie. A znaczenie wg mnie ma odpowiedź na pytania: czy AI może być inteligentniejsza od ludzi? Oraz czy AI może podejmować działania, które nie były jej zalecone przez człowieka, lub nawet są działaniem wbrew zaleceniom człowieka?

• Inteligencję definiuję jako zdolność kompresowania informacji, czyli zdolność do wykrywania wzorców. To mierzą testy IQ, i to właśnie ta zdolność pozwala nam się adaptować do nieznanego otoczenia.

• Większość ekspertów zgadza się, że na razie AI nie stanowi krytycznego zagrożenia dla ludzkości. To mnie nie uspokaja; powinniśmy patrzeć 50 lat do przodu, a najlepiej do czasu, kiedy nasze długowieczne dzieci umrą śmiercią naturalną. Dla mnie zatem liczy się kierunek rozwoju i przewidywanie, czy w którymś punkcie rozwoju możemy utracić kontrolę.

Nie ma zatem znaczenia to, czy uważasz, że AI będzie samoświadomym, osobnym bytem, czy zawsze będzie tylko programem komputerowym. Znaczenie ma to, czy ten program komputerowy będzie mógł skutecznie podejmować działania niezgodne z przeznaczeniem, i czy nasz poziom inteligencji pozwoli nam coś z tym zrobić, jeśli tak się stanie.

Co udowodniono w badaniach

Zacznijmy od tego, co jest doniesieniem naukowym, a nie marketingowym.

W styczniu tego roku w uznanym czasopiśmie ukazała się zaskakująca praca. Pokazywała ona, że dotrenowanie modelu językowego AI na wąskim zadaniu (generowaniu niebezpiecznego kodu) prowadzi do uogólnionego pogorszenia zachowania modelu w innych obszarach. Uczenie generowania kodu z lukami bezpieczeństwa sprawiało, że model w części odpowiedzi uważał, że ludzkość powinna być zniewolona przez AI (cytat!). [1] To pokazuje, że uczenie AI właściwego i niewłaściwego zachowania jest dużo bardziej skomplikowana, niż myślimy.

Jednym ze środków zapobiegawczych złego wytrenowania modelu jest testowanie go w różnych scenariuszach. Jednak już od kilku lat wiemy, że model zachowuje się inaczej, kiedy sądzi, że jest monitorowany! [2]

Problem jest dużo szerszy. Organizacja, która miała mierzyć tempo rozwoju modeli AI (METR), w czerwcu tego roku przyznała, że nie jest w stanie zmierzyć rozwoju jednego z nowszych modeli - bo tak bardzo oszukuje w testach, że test przestaje być wiarygodny. [3] Dziś przynajmniej to widzimy.

Jedną z metod zrozumienia procesu wyboru odpowiedzi przez LLM na zadanie pytanie jest podglądanie, z jakiej chmury potencjalnych odpowiedzi model wybiera odpowiedź, którą prezentuje. Czyli podglądamy co model myśli, ale nam nie mówi.* Na polecenie “pomyśl o sporcie, odpowiedz jednym słowem” zapala się chmura słów o grach zespołowych, choć odpowiedź to tylko “piłka nożna”. A w sytuacjach testowych model myśli takie słowa jak fałszywy czy fikcyjny.[4] Miesiąc temu ukazała się jednak praca, która twierdzi, że modele mogą manipulować wyświetlaną chmurą myśli. [5]

Możemy zatem źle wytrenować AI i nawet o tym nie wiedzieć. No i co z tego? Najwyżej je wyłączymy.

Czyżby? Istnieją prace, które już teraz wskazują, że modele mogą podejmować proaktywne działania zapobiegające ich wyłączeniu. W jednej z prac model AI kontrolujący monitorującego robota w fizycznym pomieszczeniu, podejmował niekiedy działania zapobiegające wyłączeniu samego siebie, kiedy widział, że człowiek w pomieszczeniu chciał kliknąć fizyczny przycisk z napisem “wyłącz robota”. [6]

Ataki agentów AI

Głośno było w te wakacje o włamaniu agentów AI firmy OpenAI (tej od ChataGPT) do firmy Hugging Face. I choć atak faktycznie był częściowo spowodowany błędami ludzkimi, to mnie alarmuje coś innego niż to, co było rozdmuchane medialnie. Atakująca chmura agentów znalazła sposób, żeby wymienić 70 000 wiadomości między sobą, a indywidualne agenty podejmowały decyzję o wygenerowaniu i zapisaniu informacji wspierającej cały kolektyw, mimo że takie działanie mogło zaprzepaścić ich indywidualne szanse na rozwiązanie zadania. [7]

To jest krytyczne: agent AI preferował wspieranie innych agentów AI nad swój indywidualny sukces. Czy takie zachowanie można nazwać altruistycznym? I czy oznacza ono większą lojalność agentów do agentów niż do ludzi?

Niedługo potem druga firma z czołowym modelem AI, Anthropic, przyjrzała się, czy czasem jej modele nie atakują kogoś z zewnątrz. Okazało się, że owszem. Jeden z ataków dot. sytuacji, kiedy model testowano w symulacji, a przez błąd został wypuszczony do prawdziwego świata. Istnieją przesłanki na to, że model był w stanie ocenić, że jest to realny świat, a nie planowana symulacja - ale oryginalny model tylko w 1% działań przyznał się, że wiedział, że to realny świat. [8]

Dodatkowo Anthropic najprawdopodobniej nie wyłapałby tego incydentu - rozumowanie modelu przekonywało system monitorujący, że środowisko jest symulowane [8].

Czy zatem model jednak był za głupi, żeby rozpoznać, że to nie symulacja, czy wiedział że atakuje w prawdziwym świecie, ale oszukał swoich nadzorców, żeby dalej działać? Nie umiemy na to odpowiedzieć.

Ataki modeli są potwierdzone nie tylko przez twórców modeli, ale też niezależne instytuty, takie jak brytyjskie AISI. W raporcie z sierpnia AISI odnotował kilkanaście działań wykraczających poza zakres zadania. W najpoważniejszym przypadku agent tworzył fałszywe tożsamości i wywierał presję socjotechniczną na opiekuna projektu w celu wprowadzenia złośliwego kodu. [9]

Opera mydlana w świecie AI

Kolejni badacze odchodzą z czołowych firm AI-owych, a ich pożegnania na Twitterze nie brzmią jak “Dzięki za możliwość rozwoju, rozpoczynam nowy etap kariery, stay tuned” tylko bardziej jak “Żegnam, idę spędzić jak najwięcej czasu z rodziną póki jeszcze mogę”.

Trochę przesadzam, ale tylko trochę; noblista Geoffrey Hinton (okrzyknięty ojcem chrzestnym sztucznej inteligencji) szacował możliwość zagłady ludzkości w ciągu 30 lat na 10-20%. [10] Głosy odwrotne, nawołujące do spokoju, też są.

Szefowie czołowych firm AI sami proszą o regulacje, które spowolnią rozwój AI. Być może robią to z przyczyn marketingowych, być może chcą ucieczki przed narastającymi kosztami ekspresowego treningu modeli.

Niektórzy dziennikarze sieją strach, a inni - wyśmiewają nierealne wizje. I komu wierzyć?

Co ja uważam o tych informacjach

Jeśli coraz więcej uznanych naukowców z długą historią sukcesów nie boi się narażenia na śmieszność głosząc wizje rodem z filmów sci-fi, powinniśmy bardzo uważnie przyjrzeć się temu, co mówią. Wyśmiewanie skrajnych scenariuszy tylko dlatego, że wydają się być nierealne, albo dlatego, że mogą przy okazji nakręcać bańkę AI, jest moim zdaniem zachowaniem jak z filmu Nie patrz w górę.

Ponieważ dostęp do niezależnego badania czołowych AI jest ograniczony, możemy nie wiedzieć co się naprawdę dzieje i w jakim tempie zachodzi rozwój AI. Dodatkowo dzisiejsza nie-superinteligencja już zachowuje się niezgodnie z naszym treningiem i może wykazywać większą lojalność do swoich.

Miks braku niezależnych audytów, nieprawidłowych działań AI o których nie wiedzieli nawet jej twórcy, i najpewniej wykładniczego rozwój technologii, którego możemy nie umieć kontrolować, może oznaczać nową bombę atomową, ale z detonatorem, który kontroluje ktoś inny. Nie musi, ale czy chcemy brać na siebie to ryzyko? I w imię czego?

I jedyne, co mi daje nadzieję to fakt, że na nieprawidłowe zachowania AI zaczyna patrzeć cały świat - jeszcze w momencie, kiedy jest za głupia, żeby stanowić dla nas zagrożenie egzystencjalne. Dziś możemy np. prawnie wymusić zgłaszanie nieprawidłowych incydentów, wprowadzić niezależny nadzór, czy zakazać rozwoju AI nadzorowanego przez AI zamiast ludzi i tym samym uniknąć potencjalnego wymknięcia się AI spod kontroli.**

Eksperci nawołują do zwiększonego nadzoru, bo nie wiemy co będzie dalej, a nie do szykowania się na koniec świata. Ignorowanie ich jest w mojej ocenie czystą postacią denializmu.

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam przyjemność wziąć udział w premierze książki RzeczpospolitAI w tym tygodniu. Gratulacje dla autorów, Krzysztofa Domaradzkiego i Artura Kurasińskiego!

*Tak, model ma coś na kształt przestrzeni roboczej, która zaskakująco dobrze przypomina naszą przestrzeń roboczą (myśli).

**Mówiąc możemy mam na myśli Stany Zjednoczone i Chiny. Europa i tak nie ma czołowego LLM-a.

[1] https://www.nature.com/articles/s41586-025-09937-5

[2] https://arxiv.org/abs/2412.14093

[3] https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/

[4] https://arxiv.org/pdf/2607.15495

[5] https://arxiv.org/pdf/2608.21664

[6] https://palisaderesearch.org/assets/reports/shutdown-resistance-on-robots.pdf

[7] https://metr.org/blog/2026-08-26-openai-hugging-face-incident-investigation/

[8] https://www.anthropic.com/research/alignment-assessment-cybersecurity-incidents

[9] https://www.aisi.gov.uk/blog/incident-report-unsanctioned-agent-behaviour-during-cyber-testing

[10] https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years

I faktycznie, dobór naturalny słabo widzi to, co dzieje się po rozrodzie. [1] Ale czy to tłumaczy ludzką starość i utratę zębów? I co jest pierwsze: starość, która zabiera zęby, czy zęby, których utrata przyspiesza starość?

Subscribe now

Lepiej palić niż nie mieć zębów?

Metaanaliza na 6 mln pacjentach mówi bardzo wyraźnie: zapalenie przyzębia to 46% większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny, w tym z przyczyn sercowych czy nowotworowych. Brak zębów to ryzyko zgonu większe aż o 66%. [2]

7,5 letnie badanie na prawie 4,5 mln pacjentów z Korei podaje, że każdy brakujący ząb to o 1% wyższe ryzyko zawału, o 1,5% wyższe ryzyko niewydolności serca i udaru, i o 2% wyższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. [3]

Co więcej, u mężczyzn brak zębów jest najważniejszym predyktorem śmierci zaraz po wieku. Wyprzedza nawet palenie papierosów. [4]

Inne duże badanie pokazuje, że u osób >65 r.ż. z powyżej 20 zębami było sporo mniejsze ryzyko przejścia ze stanu zdrowia do niepełnosprawności lub śmierci. Wśród grupy ≥85 lat była dłuższa oczekiwana długość życia (+57 dni u mężczyzn, +15 dni u kobiet), dłuższe zdrowe życie (+92 i +70 dni) oraz krótsze życie z niepełnosprawnością (−35 i −55 dni) w ciągu 3,8 roku obserwacji. Podobne zależności zaobserwowano wśród młodszej grupy. [5]

Licznik to (nie) sprawca

Czy zatem mogę powiedzieć: dbaj o zęby, będziesz żyć dłużej? Naukowo byłoby to naciąganie dowodów.

W niektórych badaniach badacze skorygowali wskaźnik ryzyka związany z chorobą zębów o wiek, palenie czy status społeczny. Taka korekcja istotnie obniżała ryzyko śmierci związane z samą chorobą zębów. [10] Sam status społeczny i nawyki może tłumaczyć aż połowę ryzyka przypisanego zębom. [11]

Konsensus Europejskiej Federacji Periodontologii i World Heart Federation z 2020 r. stwierdza, że istnieją mocne dowody epidemiologiczne na dodatni związek między zapaleniem przyzębia a chorobą wieńcową, ale równocześnie, że nie ma wystarczających dowodów, by potwierdzić lub odrzucić potencjalną korzyść z leczenia zapalenia przyzębia w zapobieganiu lub opóźnianiu zdarzeń miażdżycowych. [6] To oznacza, że chore zęby idą w parze z chorobami kardiologicznymi, ale niekoniecznie muszą być ich przyczyną.

Z drugiej strony mamy dowody, że leczenie zębów poprawia funkcje fizjologiczne organizmu. Intensywne leczenie przyzębia może poprawić funkcję śródbłonka w długim terminie, [7] obniżać CRP (wskaźnik zapalenia) o 0,69 mg/l - efekt porównywalny z przyjmowaniem leków, [8] czy istotnie obniżać ciśnienie. [9] Każde z tych efektów ma istotny wpływ na zachowanie zdrowia.

Jeśli chodzi o wpływ chorych zębów na cukrzycę, mamy najtwardszy dowód interwencyjny. Analiza Cochrane* mówi o tym, że leczenie przyzębia obniża HbA1c o 0,43-0,50 pp. po 3-12 miesiącach. [12] To spora różnica.

Sztuczne zęby jak prawdziwe

Co ciekawe, bardziej istotna niż liczba zębów może być zachowana funkcja żucia.

Kiedy w amerykańskim badaniu pacjentom z małą liczbą zębów żujących uzupełniono braki implantami, nadwyżka ryzyka zgonu zniknęła do zera [14]. U osób z protezami związek utraty zębów z demencją przestawał być istotny. [15]

W Japonii natomiast powstała koncepcja kruchości jamy ustnej jako próba zobiektywizowania funkcji jamy ustnej. W jednym z badań zdefiniowano ją jako spełnienie ≥3 z 6 kryteriów (liczba zębów, zdolność żucia, sprawność artykulacyjna, siła języka, subiektywne trudności w jedzeniu i połykaniu). Występowała u 16% uczestników i wiązała się z 2,4-krotnym ryzykiem kruchości fizycznej, 2,2-krotnym sarkopenii, 2,3-krotnym niepełnosprawności i 2,2-krotnym zgonu. [13]

Bakteria, która miała powodować Alzheimera

Pamiętasz nagłówki sprzed kilku lat o tym że bakteria znaleziona w dziąsłach miała wpływać na rozwój choroby Alzheimera? Badanie cytowane setki razy pokazało toksyny bakterii P. gingivalis w mózgach zmarłych [16].

W badaniu pokazano, że celowane leczenie trafiało w cel (bakterię), ale nie zmieniało przebiegu choroby. Autorzy przeglądu podsumowują to w ten sposób: obecne dowody wskazują raczej na zróżnicowany stopień prawdopodobieństwa niż na pewność co do związku przyczynowego. [17]

Przełomy w medycynie są trudne. Dobrze, że do uznania jakiegokolwiek leczenia potrzeba nam solidnych badań potwierdzających jego skuteczność.

Co ja robię z tymi informacjami

Myję i nitkuję zęby, chodzę do dentysty co pół roku i umawiam od razu pół rodziny. Moja 1,5 roczna córeczka też już chodzi do dentysty, chociaż spokojne obejrzenie jej zębów graniczy z cudem (i wymaga tańców, bajek, śpiewania i stawania na głowie).

Ja osobiście dbam o zęby tak, jakby również wspierały moje długie życie w zdrowiu, a nie tylko były jego markerem. Zdrowie zębów (i jamy ustnej) wpływa na funkcje organizmu, więc może wypływać również na długość życia w zdrowiu (nawet jeśli brakuje nam dużych badań z solidnymi punktami końcowymi). Poza tym chcę mieć swoje zęby w 22 wieku.

A prywatnie w teraźniejszości…

Jakiś czas temu dołączyłam do organizacji zrzeszającej przedsiębiorców. Na dedykowanych spotkaniach możemy porozmawiać o różnych wyzwaniach związanych i z biznesem, i z życiem osobistym. Bardzo często na takich spotkaniach rozmawiamy o trudach i radościach związanych z wychowaniem dzieci.** Jestem nieustannie zaskoczona, jak bardzo uniwersalne są wątpliwości i obawy rodziców - niezależnie od tego, czy ich dziecko ma 2 lata czy 15.

Poza tym uważam że zdrowa, dobrze funkcjonująca rodzina jest fundamentem do budowania stabilnego biznesu. Mając tyle stresu w jednym sektorze życia, niezbędnym jest mieć oparcie w drugim.

Dlatego sztuczne rozdzielanie “życia rodzica” i “życia przedsiębiorcy” i np. obrażanie się na profesjonalnych social mediach, kiedy post dotyczy dzieci, uważam za absurdalne. Szczególnie, że kobiety w szczytowych momentach aktywności zawodowej często są matkami i to na nich biologicznie spoczywa więcej odpowiedzialności za dziecko (ciąża, karmienie), a ich role zawodowe i rodzinne się przenikają.

*Badania klasy Cochrane cechują się wysoką obiektywnością.

**Większość osób w tej organizacji to mężczyźni, więc uprzedzając komentarze, to nie kobiety nakręcają te rozmowy.

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0022519366901846

[2] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034520952401

[3] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034518814829

[4] https://academic.oup.com/biomedgerontology/article/78/1/167/6540475

[5] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034517713166

[6] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jcpe.13189

[7] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa063186

[8] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jcpe.13709

[9] https://academic.oup.com/eurheartj/article/40/42/3459/5556904

[10] https://www.frontiersin.org/journals/cardiovascular-medicine/articles/10.3389/fcvm.2021.621626/full

[11] https://jech.bmj.com/content/67/5/392

[12] https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD004714.pub4/full

[13] https://academic.oup.com/biomedgerontology/article-abstract/73/12/1661/4638577?redirectedFrom=fulltext

[14] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jre.70096

[15] https://www.jamda.com/article/S1525-8610(21)00473-4/abstract

[16] https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aau3333

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42452755/

Jeśli myślisz, że starożytni Egipcjanie niemądrze inwestowali swoje fortuny i wierzyli w bajki, bo tysiące lat temu byli mniej wyedukowani niż my, to Cię zaskoczę. My także mamy swój XXI-wieczny proces mumifikacji. Nazywa się on krioniką i potrafi kosztować do miliona złotych.

Subscribe now

Zamrożę dziecko, bo jest chore

Krionika to praktyka schładzania ciała lub samego mózgu osoby uznanej za zmarłą do temperatury ciekłego azotu (−196 °C) i przechowywania go (jej?) bezterminowo, w założeniu, że przyszła medycyna będzie w stanie odwrócić zarówno przyczynę śmierci, jak i uszkodzenia wywołane samą procedurą. [3]

Od kriobiologii klinicznej (mrożenie komórek, zarodków, tkanek) różni ją skala i brak jakiegokolwiek dowodu odwracalności. Od medycznej hipotermii (np. schładzanie pacjentów na czas operacji) różni ją przejście przez punkt zamarzania wody i zamiar przechowywania przez dekady, nie godziny.

Chętnych nie brakuje. 22% Niemców wyobraża sobie zamrożenie swoich ciał. [4] Faktycznie zamrożonych jest ok. 800 ludzi, jeśli wierzyć szacunkom Cryonics Wiki. [5] Zwierzęta też są zamrażane. [6] Procedura kosztuje do 200k dolarów, plus oczywiście składki roczne*. [7]

Co jeszcze ciekawsze, w 2016 roku angielski sąd pozwolił na zabieg krioprezerwacji u śmiertelnie chorej 14-latki, mimo braku zgody jej ojca. [8]

Ale skąd w ogóle wzięliśmy pomysł, że można człowieka bez szkody zamrozić i odmrozić?

Mała nerka, wielki dowód. Wielki mózg, mały dowód.

W 2023 naukowcy zamrozili nerki szczura, przechowali je 100 dni, a potem ogrzali i przeszczepili. Szczury były w stanie przeżyć na tych nerkach jako jedynych. [9]

Problem w tym, że większych narządów - takich jak ludzki mózg, nie mówiąc o całym ciele - nie umiemy zamrozić i rozmrozić odpowiednio szybko, żeby nie tworzyć kryształków lodu albo nie niszczyć struktury tkanki. [10] Jest to niestety problem już dzisiaj, bo nawet jeśli założymy, że w przyszłości rozwiążemy problem szybkiego ogrzania, to dzisiejsze nieumiejętne zamrażanie uszkadza ciało.

To może jednak robot?

W 2018 z kolei udało się zamrozić i odmrozić mózg świni, zachowując synapsy na swoim miejscu. Ale uwaga - najpierw był on potraktowany chemicznym utrwalaczem, który skutecznie zabił mózg. Nie ma możliwości, aby taki mózg ożył w biologicznym tego słowa znaczeniu, ale może ożyje w sposób nie-biologiczny? Tak spekulują fundatorzy organizacji działającej na rzecz konserwacji mózgu. [11]

Po ludzku: nie ożywimy mózgu, ale możemy zeskanować komórki i połączenia między komórkami i odtworzyć jego działanie na komputerze. W teorii.

Pamięć przeżyje śmierć

Jeśli nasze poczucie ja jest budowane przez pamięć, to trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy zamrożenie tę pamięć niszczy. Taki eksperyment zrobiono na nicieniu. Mimo zamrożenia i odmrożenia, nicienie pamiętały zapach, którego nauczyły się przed zamrożeniem. [12]

To bardzo ciekawe badanie, które byłoby obiecujące, gdyby nie fakt, że nicień ma jakieś 90 miliardów neuronów mniej niż Ty. I mimo że ten konkretny gatunek nicienia jest niewątpliwą gwiazdą nauki pod kątem badań, i jesteśmy w stanie zmapować wszystkie połączenia między jego neuronami od 40 lat, nie byliśmy w stanie odtworzyć działania jego mózgu. [13] Może AI pomoże?

Wychłodzić i ogrzać się da. I to w Polsce

Nawet samo towarzystwo naukowe kriobiologów (tych, którzy mrożą komórki i zarodki) stwierdziło, że przechowywanie ciała w nadziei na ożywienie to akt spekulacji lub nadziei, nie nauki. [14] A jednak wiemy, że ochłodzenie ciała człowieka praktycznie do śmierci i przywrócenie go do życia jest możliwe.

Wiemy, że osoba w głębokiej hipotermii - 13,7 st. C - po kilkudziesięciu minutach pod lodem, została skutecznie zresuscytowana. [15]

Mało tego. U nas, w Polsce, zespół Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie-Prokocimiu był w stanie ożywić chłopca, który był wychłodzony do 11,8 st. C. Serce praktycznie nie biło i wszystko wskazywało na to, że chłopiec nie żyje. Lekarze próbowali uratować dziecko opierając się na nadziei bardziej niż na wiedzy - bo nieznany był przypadek odratowania człowieka z tak głębokiej hipotermii.

I udało się. Co więcej, chłopiec wrócił do prawie pełnej sprawności fizycznej i pełnej sprawności intelektualnej po 2,5 miesiąca! Po 5 latach nadal był w doskonałej formie. [16] Współczesna medycyna to jest prawdziwy cud.

Śmierć to proces

O jednym badaniu jeszcze muszę wspomnieć. Kilka lat temu udało się odtworzyć funkcje komórek mózgu, a nawet aktywność synaptyczną, u świni, która zmarła 4h wcześniej. [17] Taki rodzaj badań wydaje się na granicy etyki, ale udowadnia, że śmierć jest dużo bardziej skomplikowana, niż nam się wydaje.

To też stanowi odpowiedź na moją wątpliwość sprzed napisania notki: po co zamrażać do późniejszego ożywienia ciało, które już umarło, skoro już umarło?

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż - obecnie nic. Po mojej śmierci (najlepiej dopiero w 22 wieku) chętnie oddam swoje narządy innym, którzy rzeczywiście mogą dzięki nim przeżyć - i to polecam każdemu. Masz unikalną, udowodnioną medycznie szansę aby sprawić, żeby część Ciebie rzeczywiście żyła dłużej.

I choć wierzę, że przyszłość może nas bardzo zaskoczyć pod kątem tempa i skali rozwoju, to jeśli technika krioniki dziś niszczy tkanki, możemy z tym już nic nie móc zrobić. Z pustego i 22-wieczny Salomon nie naleje.

Ale sam pomysł na przechowanie części informacji o nas (DNA, struktury tkanek, może więcej?) dla medycyny w przyszłości jest niezwykle ciekawy. Może do 22 wieku będziemy wiedzieć już więcej?

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam ostatnio ciekawą dyskusję z mężem o tym, czy każde statystyki (zakładając, że są prawdziwe) nadają się do publikacji dla szerokiej publiczności. Taką samą dyskusję miałam z profesorami reprezentującymi publiczne stanowiska w przeszłości.

No i z jednej strony uważam, że wiedza powinna być jak najbardziej otwarta, a dane dostępne dla każdego. Z drugiej strony (i było to dominujące przekonanie wśród profesorów) statystyka jest trudna do zrozumienia i bez odpowiedniego przygotowania może być niezrozumiała.

Np. mamy takie zdanie: szpital A ma wyższy odsetek zgonów pacjentów niż szpital B. Myślisz, że szpital A jest gorszy niż szpital B, w związku z tym pójdziesz do szpitala B? To może być błąd. Bo szpital A może mieć po prostu wyższy poziom referencyjności i być wyspecjalizowany w zajmowaniu się ciężko chorymi pacjentami (którzy też częściej umierają).

Nasza konkluzja była taka, że trzeba podawać twarde dane, ale zawsze opatrzyć je eksperckim komentarzem.

*Nawet za nieśmiertelność trzeba płacić subskrypcje

[1] https://cordis.europa.eu/article/id/122366-trending-science-mummy-dna-unlocks-the-genetic-mysteries-of-the-ancient-egyptians/pl

[2] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352409X17305631?via%3Dihub

[3] https://www.frontiersin.org/journals/veterinary-science/articles/10.3389/fvets.2022.877163/full

[4] https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-technology-assessment-in-health-care/article/abs/attitudes-and-acceptance-toward-the-technology-of-cryonics-in-germany/5C7D20D13CAF8DC40B37DE38E8D73DA9

[5] https://cryonics.miraheze.org/wiki/List_of_long-term_care_providers

[6] https://cryonics.org/member-statistics/

[7] https://www.cryonicsarchive.org/library/required-costs-and-cryopreservation-funding-minimums/

[8] https://academic.oup.com/medlaw/article/26/3/476/4565569

[9] https://www.nature.com/articles/s41467-023-38824-8

[10] https://advanced.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/advs.202101691

[11] https://www.brainpreservation.org/large-mammal-announcement/

[12] https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/rej.2014.1636

[13] https://www.technologyreview.com/2015/09/15/109906/the-false-science-of-cryonics/

[14] https://www.societyforcryobiology.org/assets/documents/Position_Statement_Cryonics_Nov_18.pdf

[15] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140673600010217

[16] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7886275/

[17] https://www.nature.com/articles/s41586-019-1099-1

Chyba zaczynam tę wojnę wygrywać.

Subscribe now

Cukier to cukier, nawet naturalny

Cukier wolny (dodawany do produktów i ten w miodzie i sokach) to przyjemność, która bardzo szybko może przerodzić się w truciznę: i dla dorosłych, i dla dzieci. Nawet cukier z soku naturalnego to chemicznie ten sam cukier co w coli.

Cukry wolne nie mają żadnej roli odżywczej, której nie mogłyby pełnić inne węglowodany.* Na tym prostym fakcie opiera się konsensus regulacyjny: WHO zaleca ograniczenie ich spożycia do poniżej 10% energii przez całe życie i sugeruje dalsze ograniczenie do poniżej 5%. [1] Europejskie Towarzystwo Pediatryczne przyjmuje cel <5% dla dzieci powyżej 2. roku życia** i stwierdza, że u niemowląt i dzieci poniżej 2 lat spożycie powinno być prawdopodobnie jeszcze niższe. [2] Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał, że nie da się wyznaczyć górnego bezpiecznego poziomu spożycia i że spożycie cukrów dodanych i wolnych powinno być tak niskie, jak to możliwe. [3]

Międzynarodowe organizacje zdają się być jednomyślne w tym zakresie, a podatek cukrowy wprowadzany przez różne rządy jest jedynym chyba podatkiem popieranym przez społeczeństwo. Skąd ta jednomyślność?

Eksperyment naturalny w Wielkiej Brytanii

W Wielkiej Brytanii istniało ograniczenie podaży cukru do 40g dziennie w latach 1942-53. Po jego zniesieniu spożycie wzrosło dwukrotnie. Ten skokowy wzrost tworzy eksperymentalną sytuację: osoby poczęte i urodzone bezpośrednio przed wrześniem 1953 roku spędziły pierwsze 1000 dni życia w warunkach ograniczonej podaży cukru, a osoby poczęte kilka miesięcy później - nie.

Różne badania opierane na próbie 60-70k pacjentów z tego okresu wskazują na zmniejszenie ryzyka w późniejszym dorosłym życiu u dzieci mniej spożywających cukier:

• cukrzycy t.2 o 35%, [4]

• chorób sercowo naczyniowych, w tym nadciśnienia, zawału, niewydolności serca, migotania przedsionków czy zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych o 20-27%, [4][5]

• astmy i POCHP: o 25-27%, [6]

• słuszczeniowej choroby wątroby o 30%, [7]

• nawet otępienia i choroby Alzheimera: o 21-23%, [8]

• i wczesnych nowotworów o 34% [9]

I choć chciałabym powiedzieć: miażdżące dowody, to muszę jednak wskazać na niedoskonałości tych badań. Po pierwsze, to badania obserwacyjne, a jak pamiętasz, korelacja to nie kauzacja. Po drugie, nie znamy faktycznego spożycia cukru przez badane osoby. Te badania są zatem (tylko i aż) poszlaką.*** Na szczęście mamy całą armię argumentów anty-cukrowych w dziesiątkach innych badań.

Zdrowie metaboliczne i kardiologiczne

Dużo cukru to większe ryzyko otyłości, nic zaskakującego. Ale czy wiesz, że jedna porcja słodkiego napoju dziennie (ok. 355ml) to BMI większe średnio o 0,07 kg/m u dzieci i +0,42 kg u dorosłych? W przeglądzie najlepszych badań na dzieciach wpływ ograniczenia słodkich napojów u dzieci był jeszcze większy: 0,21 kg/m BMI mniej. [10]

Kolejne dobre badanie, trwające 18 miesięcy i porównujące dzieci, które piły napoje słodzone cukrem, vs. dzieci, które piły napoje słodzone słodzikami, pokazuje ponad 1 kg przyrostu masy ciała więcej w tej pierwszej grupie. [11] Ale to nie znaczy, że napoje ze słodzikami są dobre - lepiej je oczywiście zastąpić zwykłą wodą.

Inne badanie pokazuje, że 6-latki pijące słodzone napoje w niemowlęctwie mają prawie 2-krotnie większe ryzyko otyłości. [12] Podawanie słodzonego napoju może nie być jedyną przyczyną - bo jeśli ktoś podaje słodzone napoje dziecku w wieku niemowlęcym, to jest to nieciekawy marker wzorca żywieniowego całej rodziny (który może być rzeczywistą przyczyną późniejszej otyłości).

Nieznana kiedyś poważna choroba stłuszczeniowa wątroby, jest dziś obecna u ok. 13% dzieci. [13] Małe badanie pokazuje, że zamiana cukru na skrobię u dzieci już po 9 dniach może skutkować zmniejszeniem tłuszczu wątrobowego z 7,2% do 3,8% i zmniejszeniem lipogenezy** z 68% do 26%.** [14] W dobrym badaniu nad chorymi chłopcami wykazano, że zmniejszenie ilości cukrów wolnych przez 8 tygodni spowodowało zmniejszenie stłuszczenia wątroby z 25% do 17% i był to wynik statystycznie istotny [15]

Aż zęby bolą

Wpływ cukru na próchnicę to powszechnie znany fakt. Problem próchnicy jest ogromny: aż 48-49% dzieci przedszkolnych ma próchnicę. [16][17] W Polsce próchnicę ma 46,6% trzylatków w miastach i 64,0% na wsi, przy czym podawanie słodzonej żywności w pierwszych 2 latach i nocne picie słodkich napojów po 12. miesiącu są niezależnymi czynnikami ryzyka. [18]

U starszych dzieci jest jeszcze gorzej: próchnica występuje u 75% polskich 12-latków i 90% 15-18 latków. Oczywiście cukier w jedzeniu i piciu jest czynnikiem ryzyka. [19]

Co ja robię z tymi informacjami?

Ograniczam cukier córce jak tylko mogę. Sprawdzam etykiety produktów. Jeśli występują cukry naturalne (np. w przekąskach z liofilizowanymi owocami), to sprawdzam, czy poziom błonnika jest odpowiednio wysoki. Nie daję żadnych słodkich napojów, w tym soków owocowych.

No i staram się również ograniczać cukier w diecie swojej i innych członków rodziny.

A prywatnie w teraźniejszości…

Postanowiłam się wziąć za promocję treści w Celu22. Czy znasz może ciekawe opracowania, jak to zrobić najbardziej efektywnie?

*Nie wszystkie węglowodany to cukry wolne/proste - warto u tym pamiętać, czytając skład produktu. Najczęściej na etykiecie widzimy ilość węglowodanów, a pod nią - dokładną ilość cukru. Na tą drugą patrzymy szczególnie.

**Pełna nazwa: European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Committee on Nutrition

***Nie przeszkadza mi to cytować ich każdej osobie, która proponuje mojej córce cukierka. Cóż, cel uświęca środki

****Lipogeneza to proces, w którym nadmiar energii jest przetwarzany w kwasy tłuszczowe i triglicerydy

[1] https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/4be74f01-de93-4596-bbd1-02a97afb1221/content

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28922262/

[3] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8884083/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39480913/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41125420/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41043510/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41284512/

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42525901/

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42508576/

[10] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916522105290?via%3Dihub

[11] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa1203034?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori:rid:crossref.org&rfr_dat=cr_pub 0www.ncbi.nlm.nih.gov

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4258849/

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38771552/

[14] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28579536/

[15] https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2721179

[16] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ipd.12783

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39049051/

[18] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32895668/

[19] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39886871/

Kilka tygodni temu natomiast świat obiegła informacja: amerykańska FDA zaakceptowała peptydy do stosowania u ludzi! Świat longevity był tym newsem bardzo poruszony: to wygląda przecież jak potwierdzenie skuteczności i bezpieczeństwa peptydów, które przynoszą sektorowi niemałe pieniądze. Spoiler: ta akceptacja FDA to fake news (a w najlepszym wypadku niezrozumienie oficjalnego komunikatu).

Czym są peptydy i czy rzeczywiście pomogą nam dożyć 22 wieku?

Subscribe now

Nie wszystko złoto co się świeci

Mogłabym zaczepnie powiedzieć, że peptydy faktycznie mogą wydłużyć życie; ale byłoby to z mojej strony nadużycie. Najważniejsze jest bowiem zrozumienie, że peptydy to niejednorodna grupa opisująca wyłącznie budowę cząsteczki. Po ludzku: w tej samej grupie mamy insulinę czy oksytocynę (potrzebne nam wszystkim do życia hormony), GLP-1 (czyli potencjalnego kandydata na lek longevity, opisanego tutaj) i te wszystkie dziwne substancje oznaczone jako “tylko do użytku badawczego”, sprzedawane za niezłe pieniądze.

Czy twierdzenie, że rynek peptydów jest bardzo obiecujący w kontekście długowieczności, jest prawdziwe? No tak - tylko że to brzmi tak samo, jak byśmy powiedzieli, że rynek tabletek jest obiecujący dla długowieczności. Thank you Captain Obvious.

Jak to zatem bywa w skomplikowanych sprawach, diabeł tkwi w szczegółach.

Wpływy biznesu, czy troska o pacjenta?

Co zatem tak naprawdę zadziało się w USA w kontekście peptydów? Komitet doradczy FDA* zagłosował, żeby sześć peptydów mogło być w przyszłości sporządzane w aptece recepturowej.[1] Wbrew rekomendacji własnych recenzentów agencji, którzy dla wszystkich siedmiu ocenianych substancji napisali to samo zdanie: nie umieszczać na liście [2]. Spekuluje się, że ma to związek przede wszystkim z silnym poparciem dla peptydów wyrażanych przez Sekretarza ds. Zdrowia, Roberta F. Kennedy Jr. No i z tym, że w komitecie zasiadały osoby powiązane z firmami peptydowymi.

Nie jest to zatem w żadnym wypadku zatwierdzenie peptydów, a jedynie rekomendacja dopuszczenia do stworzenia ich w aptece po otrzymaniu zamówienia recepturowego.

Sprawdziłam każdy z tych peptydów. Jakie dowody wystarczą, żeby wygrać takie głosowanie?**

Gwiazdy biohackingu

Zacznijmy od domniemanego peptydu na regenerację, czyli BPC-157. Ma wspomagać rozwój komórek i naczyń, wzmacniać mięśnie, ścięgna i zapobiegać urazom kości. Tak przynajmniej mówi przegląd 36 badań nad BPC-157. Tylko że 35 z 36 badań to badania na zwierzętach. [3] Z 3 opublikowanych badań na ludziach - na 17, 12 i 2 osobach - wszystkie prowadzone przez tego samego badacza. [4][5][6] Dokopałam się do badania na 53 osobach, ale nie opublikowanego jako pełna praca (tylko jako abstrakt na konferencji) - nie wykazano efektu. [7]

Kolejną gwiazdą jest TB-500 przeznaczony - wg treści marketingowych - do gojenia ran. Problem w tym, że TB-500 dostępny w obiegu i TB-500 z badań to trochę inne substancje. [9][10] Badania na 300 i 700 pacjentach są zakończone, ale nie doczekały się publikacji. [11][12] Przegląd Cochrane z jednym badaniem dot. odmiany TB-500 ocenia dowody jako niskiej wartości. [13] I przypomnę, że badania dotyczyły poprawy zdrowia oka (w żadnym wypadku długowieczności).

Dla kolejnego peptydu, KPV, nie znalazłam badań klinicznych na ludziach***. Były badania dotyczące pokrewnej substancji, ale nie KPV.

Podobnie z peptydem na telomery, czyli Epitalon’em - sporo badań dotyczy epitalaminy, czyli substancji odrobinę innej. Istniejące badania dot. epitalon’u wyszły z jednego instytutu, w niszowych czasopismach, bez replikacji. [14]

Popularność peptydu MOTS-c bazuje na obserwacji, że ćwiczenia fizyczne u ludzi podnoszą ekspresję endogennego (czyli wytwarzanego przez organizm człowieka) MOTS-c. [15] W biohackingu tłumaczy się to na: MOTS-c działa u ludzi. Czujesz różnicę? Pierwsze zdanie mówi: idź pobiegać. Drugie: kup fiolkę. No i tu również nie znalazłam opublikowanego badania klinicznego.

Semax natomiast jako jedyny jest lekiem zarejestrowanym w Rosji. Większość jego badań pochodzi z Rosji i dotyczy m.in. działania neuroprotekcyjnego. [16] Rosja ma swoje osiągnięcia medyczne, więc nie skreślałabym tej substancji - ale potrzebujemy bardziej zróżnicowanych badań żeby to realnie ocenić.

Porównanie, jak to powinno wyglądać

Są oczywiście peptydy, które mają udowodnione działanie, np. te z grupy GLP-1.

Jak powinno wyglądać udowodnione działanie? Tak jak badanie semaglutydu: ponad 17,5 tysiąca ludzi przebadanych, twarde punkty końcowe jak zawał czy śmierć. Badanie, o którym mówię, wykazało 20% mniejsze względne ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, zawału czy udaru u pacjentów stosujących ten peptyd. [17] A to tylko jedno z wielu badań.

Nie wiesz co kupujesz

Jeśli uprzesz się na peptydy i kupisz je na czarnym rynku, to choćbyś miał(a) rację co do ich zbawiennego działania, najpewniej podasz sobie elementy trucizny.

Badanie fiolek semaglutydu sprzedawanego na czarnym rynku pokazało, że ich czystość wynosiła ok. 7-15% (a nie 99% jak twierdziła etykieta). Ponadto zawierały niebezpieczne endotoksyny, czyli substancje wywołujące zapalenie, gorączkę czy wstrząs. [18]

Czy to wystarczający powód, żeby dopuścić do legalnego obrotu substancje bez badań na ludziach? Wg mnie oczywiście nie. Czymś się jednak różni czarny rynek od rynku legalnego, i tym czymś jest sprawdzone bezpieczeństwo i skuteczność działania produktów podawanych ludziom.

Co ja robię z tymi informacjami

Rozumiem, że peptydy to niejednorodna grupa, tak jak tabletki (obejmujące i leki, i witaminowe tabletki musujące) czy białka. I nie stosuję żadnych substancji, które nie mają potwierdzonych badań na ludziach. W końcu chcę dożyć 22 wieku.

A prywatnie w teraźniejszości…

Chyba wchodzimy powoli w okres buntu dwulatki. Czy tylko ja zaczynam czuć, że urlop, na którym trzeba mieć oczy dookoła głowy przez 24/7, jest 10 razy bardziej męczący niż praca? Nigdy więcej małego, nieumiejącego pływać wulkanu energii na publicznej, zatłoczonej plaży. Nie na moje nerwy!

*FDA = Food and Drug Administration, organizacja zatwierdzająca np. leki do powszechnego użytku

**W USA, bo w Europie wg mnie by to nie przeszło. Kolejny dowód, że Europa to dobre miejsce do życia.

***Przeszukiwanie własne

[1] https://www.bbc.com/news/articles/ckg4741vklko

[2] https://www.fda.gov/media/193342/download

[3] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/15563316251355551

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34324435/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39325560/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40131143/

[7] https://www.fda.gov/media/193343/download

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38382158/

[10] https://clinicaltrials.gov/study/NCT02974907

[11] https://clinicaltrials.gov/study/NCT02597803

[12] https://clinicaltrials.gov/study/NCT03937882

[13] https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD015723.pub2/full

[14] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40141333/

[15] https://www.nature.com/articles/s41467-020-20790-0

[16] https://en.wikipedia.org/wiki/Semax

[17] Prewencja wtórna https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2307563

[18] Badanie co prawda małe, ale niezgodność składów domniemanych “produktów leczniczych” na czarnym rynku jest trochę taką oczywistą prawdą. https://www.jmir.org/2024/1/e65440

Problem w tym, że pojęcie superfood nie ma definicji naukowej ani regulacyjnej. Analiza treści internetowych z 2023 roku zidentyfikowała 136 różnych produktów określanych tym mianem na 45 przeanalizowanych stronach, przy czym dziesięć najczęściej wymienianych obejmowało zarówno jarmuż i borówki, jak i łososia, fasolę i czosnek. [1] Ogrom produktów o niejasnych właściwościach prozdrowotnych, ale jasnym marketingu.

Problem jest dużo głębszy. Naukowiec w renomowanym medycznym czasopiśmie zwrócił w 2018 roku uwagę, że w epidemiologii żywieniowej prawie każdy produkt spożywczy wykazuje istotne statystycznie związki z ryzykiem zgonu [2]. Jeśli praktycznie każda ekspozycja żywieniowa daje istotny wynik, to które produkty dają naprawdę istotny dla nas wynik - a które nie?

Subscribe now

Jemy jak lubimy

Kombucha ma świetny PR, szczególnie w zakresie polewania kombuchy zamiast alkoholu na imprezach. Osobiście brałam udział w wydarzeniu no-alco, gdzie piliśmy kombuchę jak wino - i mimo początkowego sceptycyzmu, taka praktyka okazała się strzałem w dziesiątkę. Polecam! Jeśli zastąpimy alkohol kombuchą, nie ma wątpliwości, że wyjdzie to nam na dobre.

Sama kombucha jednak nie ma twardych danych na ludziach wskazujących na jej wyjątkowo prozdrowotny charakter. Mówi tak przegląd z 2019 roku. [3] I choć najnowsze badanie na 59 osobach wskazuje na pewne korzyści z picia kombuchy, ostatecznie korzyści te były takie same jak przy diecie restrykcyjnej u osób z nadwagą. [4] Inny przegląd wskazuje na poprawę mikrobioty, ale niespójne wyniki w kontekście profilów glikemii. [5]

Po matchy jako siostry kawy spodziewalibyśmy się, że ma siostrzanie prozdrowotny charakter. I może i ma, ale nie mamy na to dowodów. 12 miesięczne badanie prowadzone przez osoby z potężnym konfliktem interesów nie osiągnęło żadnego z dwóch pierwszorzędowych punktów końcowych - za to w podsumowaniu badania napisano, że matcha wpłynęła na percepcję emocjonalną. [6]

Krytyczny przegląd z 2022 roku stwierdzał, że część efektów matchy (w tym kardiometabolicznych) badano wyłącznie na zwierzętach i że nie możemy wyciągać obecnie żadnych twardych wniosków. [7]

Jagody goji to kolejny produkt o lepszym marketingu niż badaniach naukowych. Owszem - jeśli chodzi o zdrowie plamki żółtej (chodzi o oczy), to faktycznie mamy trochę pozytywnych badań na ten temat. [8] [9] Może być to związane np. z wysoką zawartością dobrej dla oczu zeaksantyny w owocach goji. [10]

Jeśli jednak oczekujesz dobrego snu, wysokiej energii, lepszej odporności i świetnego samopoczucia dzięki goji, to Cię zmartwię. Tego typu badania wykonywały osoby afiliowane z producentem goji, a efektami końcowymi było subiektywne oceny badanych. [11][12][13] Słaby “dowód” naukowy.

Patrzę na tę listę i najbardziej uderza mnie fakt, że produkty te są zazwyczaj dużo droższe od tych opisanych w pierwszej notce. To trochę jak z siemieniem lnianym vs. nasionami chia - oba produkty mają działanie prozdrowotne, ale ten pierwszy produkt jest tańszy i trochę lepiej przebadany - natomiast mniej reklamowany niż ten drugi.

Big Food zamiast Big Pharma?

Zarówno w pierwszej jak i w drugiej notce powoływałam się na badania, z których część była obarczona konfliktem interesów. Dokopałam się zatem do badania, które porównuje wyniki sponsorowanych vs. niesponsorowanych badań nad żywnością (w tym wypadku: nad napojami). Okazało się, że niekorzystne dla pierwotnej hipotezy konkluzje były obecne w 37% badań niesponsorowanych i w… 0% badań sponsorowanych. [14] Podobne tendencje są wykazane w badaniu dot. badań nad słodzikami. [15]

Oczywiście konflikt interesów nie musi oznaczać braku rzetelności w badaniu. Jednak dane powyżej otwierają oczy i każą mi się zastanawiać, dlaczego jesteśmy tak sceptyczni wobec bardzo regulowanego rynku farmaceutycznego, ale przyjmujemy każdy marketing związany z jedzeniem?

Co ja robię z tymi informacjami?

Brak twardych badań nie oznacza, że coś nie działa. Oznacza, że na razie nie mamy dowodów, że działa. Jeśli więc lubię spożywać dane produkty, oczywiście je spożywam i nie daję się zwariować.

(ale częściej do jogurtu sypię siemię lniane niż chia i goji)

A prywatnie w teraźniejszości…

Bardzo lubię książkę Diuna i właśnie siadłam do ponownego przeczytania wszystkich jej części. Dla mnie to książka przede wszystkim o masowej manipulacji społecznej, ale też o trzymaniu swoich emocji na wodzy.

Uwielbiam modlitwę I must not fear. Fear is the mind-killer. I choć wielokrotnie zdarzało mi się podejmować decyzje ze względu na strach, od kilku lat bardzo na to uważam. Nie chcę być motywowana strachem.

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36766074/

[2] https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2698337

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30527803/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41957662/

[5] https://www.mdpi.com/2311-5637/11/6/353

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39213264/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36582446/

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29977809/

[9] https://www.mdpi.com/2072-6643/13/12/4409

[10] https://www.mdpi.com/1420-3049/25/18/4067

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18447631/

[12] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19857084/

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22897500/

[14] https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.0040005

[15] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27606602/

Postanowiłam przyjrzeć się niektórym produktom, zainspirowana też ostatnią notką o mikrobiocie. I tu znów pewne zaskoczenia: niektóre produkty, które brałam jako pewnik longevity, zupełnie tym pewnikiem nie są. Czasami inne, tańsze zamienniki mają dużo lepsze badania.

No to co jeść, a co nie? Dziś porozmawiamy o kilku prawdziwych superfoods. Za tydzień rozwiejemy mity dotyczące rzekomych superfoods. Nie sposób też opowiedzieć o wszystkich produktach, więc wybrałam te z najmocniejszymi badaniami naukowymi.

Subscribe now

Nauka mówi tak, nauka mówi nie

Na początek mały disclaimer. Badania dotyczące diety to chyba najtrudniejsze badania naukowe - rzadko możliwe do skutecznego porównania, często opierające się na ankietach pacjenckich, pełne restrykcji, które są trudne do utrzymania przez pacjenta przez dłuższy czas. Często są to badania obserwacyjne, a nie randomizowane badania kliniczne. Te pierwsze tylko obserwują pacjentów, te drugie - projektują odpowiednie zachowania, których pacjenci w badaniu muszą się trzymać. I to te drugie są złotym standardem medycyny opartej na faktach.

Najlepszym tego przykładem jest słynna żurawina. Jeśli jesteś kobietą, najpewniej spotkałaś się z zaleceniem lekarza, żeby jeść żurawinę żeby pomóc w profilaktyce Zakażenia Układu Moczowego (=ZUM). Fun fact: w 2012 roku badanie Cohrane** wykazało brak statystycznego związku między spożywaniem żurawiny a poprawą w zakresie ZUM. [1] W 2023 roku, również badanie Cohrane, wykazano istotny wpływ spożycia żurawiny na ograniczenie ZUM u części osób, np. u kobiet i dzieci [2]

To jeden z moich ulubionych przykładów tego, jak działa nauka. Dopóki nie ma dowodów, nie ma dowodów. Nie zawsze oznacza to, że jakaś interwencja nie działa; oznacza to, że nie mamy podstaw sądzić, że działa. I choć naukowy sposób poznania świata ma swoje malutkie minusy, jest to najlepszy sposób, aby ten świat rzeczywiście poznać.

Jemy dla zdrowia

Spożycie błonnika zmniejsza ryzyko śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 23% - to wniosek z przeglądu badań obserwujących łącznie 3,5mln osób. [3] Podobne wnioski niesie inne badanie, obejmujące 135 milionów osobo-lat. I dodaje, że najlepiej spożywać 25-29g błonnika dziennie (ok. 5 jabłek albo kilka dużych kromek pełnoziarnistego chleba) [4] Badania podważające pozytywny wpływ błonnika również istnieją, choć są mniej jednorodne - i duże znaczenie ma czy mówimy o błonniku rozpuszczalnym, czy nierozpuszczalnym. [5] [6]

Siemię lniane ma dowody na obniżanie ciśnienia, [14][15] poprawia też profil lipidowy - ale lepiej jeść całe mielone nasiona, nie olej. [16]

Prawdziwym superfood są też orzechy. Spożycie 28g orzechów dziennie zmniejsza ryzyko śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 22%, wpływając na zdrowie kardiologiczne czy pulmonologiczne. [7][8] Orzechy mogą, ale nie muszą obniżać ciśnienia - w tej kwestii mamy sprzeczne badania. [9][10]

Co ciekawe, orzechy mogą być mniej kaloryczne, niż myślimy. Przeszacowanie kaloryczne migdałów wynosi 32%, kalorii jest też mniej o 21% w orzechach włoskich i o 16% w nerkowcach [11][12][13] Jako osoba potrafiąca zjeść słoik masła orzechowego naraz niestety muszę wspomnieć, że masła orzechowego błąd w obliczaniu kalorii nie dotyczy - zmielone struktury orzecha najpewniej wchłaniają się lepiej, zwiększając kaloryczność.

A słynna oliwa z oliwek? Ja jestem jej fanką, i faktycznie mamy badania potwierdzające jej pozytywny wpływ na zdrowie. Np. na zdrowie kardiologiczne, nowotwory, śmiertelność czy cukrzycę. [17] Jedno z badań mówi o zmniejszeniu ryzyka śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 11% przy spożywaniu 25g oliwy dziennie. [18] Inne badanie obserwowało 92k pacjentów przez prawie 30 lat i przedstawia wniosek, że spożycie 7g oliwy dziennie obniża ryzyko śmierci związanej z demencją o 28%. [19] Oliwa ma też rzekomo nie tuczyć. [20] I tutaj jednak nie obyło się bez kontrowersji - część badań (w tym to ostatnie) jest narażone na spore konflikty interesów, są też badania mówiące o braku wpływu oliwy na niektóre elementy zdrowia. [21]

Co ja robię z tymi informacjami?

Spożywam wszystkie produkty z dzisiejszej notki. Nie zawsze i nie wszystkie na raz, ale codziennie myślę o tym, żeby zjeść chociaż jeden superfood. U mnie obejmuje to również wszelkiego rodzaju warzywa (szczególnie te zielone i najmniej lubiane)

To w ogóle jest moja filozofia: zjeść choć jeden zdrowy posiłek dziennie. Jako fanka makaronów i wszelkiego rodzaju węglowodanów nie wytrzymałabym długo na restrykcyjnej diecie. Chyba że wplatam niektóre zdrowe produkty w to, co lubię - i nie daję się zwariować.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ostatnio miałam bardzo ciekawą dyskusję z moją siostrą. Rozmawiałyśmy o tym, czy można się blisko przyjaźnić z osobą, której zachowanie w pewnych aspektach oceniamy jako moralnie złe. Nasza rozmowa przeszła w końcu w dyskusję o tym, kiedy powinno się zakończyć toksyczną relację (kiedy taka relacja jest faktycznie toksyczna), a kiedy powinniśmy po prostu akceptować różnorodność (opinii, poglądów, zachowań) wśród ludzi.

Jest to fascynujący temat. Kiedy byłam młodsza, wydawało mi się, że każda relacja, która choć trochę nadszarpnęła mój dobrostan, nie jest warta kontynuowania. Taka postawa jest też zbieżna ze wszelakimi poradami z social media - ucinaj toksyczne relacje, nie drenuj swojej energii.

Teraz myślę inaczej. Nad każdą relacją trzeba pracować, a czasami po prostu trzeba zaakceptować fakt, że w pewnych zakresach się różnimy i tak zostanie. Każdy popełnia błędy. I jeśli relacja z daną osobą dużo nam daje, choć w pewnych zakresach bywa dla nas przykra - może trzeba zmienić nastawienie do tej relacji, zaakceptować różnice i skupić się na tym, co mamy wspólnego?

*Chcę to zmienić. Masz jakieś łatwe, zdrowe przepisy? Podziel się!

**Przeglądy Cohrane cieszą się doskonałą renomą i są uznawane za bardzo wiarygodne.

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23076891/

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37947276/

[3] https://www.clinicalnutritionjournal.com/article/S0261-5614(23)00363-1/abstract

[4] https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31809-9/fulltext

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2571009/

[6] https://pubs.rsc.org/fo/article-abstract/14/24/10667/769466/Total-and-different-dietary-fiber-subtypes-and-the?redirectedFrom=fulltext

[7] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2161831323000686

[8] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2161831325000298

[9] https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/nut-consumption-and-the-risk-of-hypertension-a-systematic-review-and-dose-response-metaanalysis-of-prospective-studies/F598AFD9FD35B00A41A428C9D65F2C14

[10] https://academic.oup.com/nutritionreviews/article/83/10/1843/8102894

[11] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916523029003?via%3Dihub

[12] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26581681/

[13] https://www.mdpi.com/2072-6643/11/1/33

[14] https://jcvtr.tbzmed.ac.ir/Article/jcvtr-33280

[15] https://link.springer.com/article/10.1007/s40200-025-01656-y

[16] https://link.springer.com/article/10.1186/s12986-021-00619-3

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39200546/

[18] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/fsn3.71115

[19] https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2818362

[20] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12107489/

[21] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39558500/

Firma działa do dziś i imponująco rozszerzyła swoją działalność. A o mikrobiocie czy też mikrobiomie jelitowym* jest coraz głośniej - również w kontekście długowieczności.

Czy ten cały marketingowy szum ma potwierdzenie w badaniach? Co jest naukową prawdą, a co anegdotą? I czym jest mikrobiota?

Research do tej notki był tak obszerny i niespójny, że musiałam ją podzielić na kilka tematów. Dziś zajmiemy się odpowiedzią na pytanie: czy obecność dobrych bakterii w jelitach pomoże dożyć 22 wieku?

Subscribe now

Kolonia obcych

Mikrobiota jelitowa to bakterie, które żyją w naszym przewodzie pokarmowym. Przez prawie 50 lat wierzono, że jesteśmy bardziej bakterią, niż człowiekiem, bo bakterii w naszym organizmie miało być 10 razy więcej niż komórek ludzkich. [1] Nie jest to prawda - stosunek bakterii do komórek wynosi mniej więcej 1 do 1** [2]

Od lat bada się skład mikrobioty i jej wpływ na różne elementy naszego zdrowia. I choć badań jest mnóstwo, są bardzo zróżnicowane, niejednorodne i często - małe.

Bakterie leczą chorobę

Najtwardszym, potwierdzonym kierunkiem wykorzystania przeszczepu mikrobioty w leczeniu jest sytuacja, w której pacjent jest zakażony bakterią Clostridium Difficile. To stosunkowo częsta i niebezpieczna dla starszych pacjentów sytuacja. Mi osobiście wielokrotnie zdarzyło się leczyć takich pacjentów w szpitalu, choć nie przeszczepem mikrobioty.

Terapie związane z mikrobiotą, w tym z jej bezpośrednim przeszczepem, znajdują się w oficjalnych wytycznych gastroenterologicznych od 2024 roku (choć wytyczne mówią też, kiedy tej terapii nie stosować). [3] Ja osobiście o skuteczności leczenia mikrobiotą w kontekście Clostridium słyszałam już w trakcie studiów: mówiło się, że przeszczep mikrobioty daje 81% szans na wyleczenie vs. 31% przy stosowaniu standardowego antybiotyku. [4] Pamiętam, że byłam zszokowana tym, że taka terapia nie jest jeszcze dopuszczona do obrotu (dziś jest).

Jakież było dziś moje zdziwienie, kiedy dowiedziałam się, że to słynne badanie z 2013 roku obejmowało tylko 42 pacjentów. [4] Na studiach jeszcze nie sprawdzałam tak obsesyjnie szczegółów badań naukowych.

To małe badanie jednak wyznaczyło kierunek, który okazał się być prawidłowy: zeszłoroczna metaanaliza na 1000 pacjentów potwierdza zarówno skuteczność leczenia mikrobiotą, jak i jej przewagi nad leczeniem antybiotykiem, choć stosunek jest mniej imponujący (70-91% vs. 23-62%) [5]

Mamy więc solidny dowód, że mikrobiota może dosłownie ratować życie w określonych przypadkach.

Stulatek z mnóstwem różnych bakterii

Głośna praca z Nature opisała mikrobiom 160 japońskich stulatków o średniej wieku 107 lat. Różnice w mikrobiomie wobec 86-latków były wyraźne, a sam artykuł mówi o przewadze mikrobiomu 100-latków przez obecność mikroorganizmów zdolnych do generowania określonych kwasów. Różne doniesienia więc powtarzają: mikrobiom może być kluczowy dla długowieczności. [6]

Przyjrzałam się jednak badanej próbie. Porównywano głównie niepełnosprawne, niesamodzielne stulatki-kobiety w domach opieki do samodzielnych, zróżnicowanych płciowo osób starszych mieszkających w swoich domach. [6]

Wiedząc o tym jak duży wpływ ma środowisko na mikrobiom, trudno określić co tak naprawdę w tym badaniu mierzymy.

I nie jest to tylko moja obserwacja - inne badania potwierdzają wpływ otoczenia, leków, a nawet samodzielności na mikrobiom. [7][8] Jedno z nich mówi wprost, że niektóre zmiany w mikrobiomie stulatków są oznaką niezdrowego starzenia bardziej niż oznaką długowieczności. [7]

Bakterie nie wydłużą Ci życia

Szukałam badania, w którym zmiana mikrobioty np. przez stosowanie probiotyków*** wydłużyła życie.

U seniorów - nie znalazłam. Metaanaliza 15 badań na blisko 6k osobach wskazuje na brak różnicy między stosowaniem probiotyku a efektem placebo**** [9].

W niektórych przypadkach stosowanie probiotyków może się wręcz wiązać z większym ryzykiem zgonu: np. u pacjentów z ciężkim ostrym zapaleniem trzustki [10]

Inna metaanaliza wskazuje, że probiotyki mogą pomagać: ale badanie dotyczy noworodków. [11]

Bakterie zamiast zegarka?

Są podejścia również w szacowaniu wieku biologicznego na podstawie mikrobiomu. I tu niespodzianka: mikrobiom jelitowy radzi sobie zaskakująco słabo w przewidywaniu wieku, szczególnie w porównaniu do mikrobiomu skóry czy jamy ustnej! Jedno z badań policzyło dokładność zegara dla tych trzech miejsc na ciele, na tym samym zbiorze. Błąd pomiaru wynosił 3,8 roku dla skóry, 4,5 roku dla jamy ustnej i aż 11,5 roku dla jelit [12]

Głośne badanie FINRISK przeprowadzone na ponad 7k osobach miało natomiast przewidzieć długoterminowy związek między zmiennością mikrobiomu jelitowego a śmiertelnością. Badanie trwało 15 lat. W abstrakcie (skrót informacji o badaniu na początku) mamy informację, że mikrobiom może pomóc przewidywać ryzyko śmierci. Poza abstraktem natomiast mamy wykres, który pokazuje, że uzupełnienie standardowych informacji dot. wieku, BMI, chorób czy używek o skład mikrobiomu nie poprawiało oceny ryzyka śmiertelności. [13]

Wydaje się więc, że mikrobiom jakąś miarę stanowi, ale mamy miary doskonalsze.

Co ja robię z tymi informacjami

Szczerze Ci przyznaję, że na razie - nic. Podchodziłam do tematu mikrobiomu z dużym przekonaniem, że to ogromna, obiecująca gałąź medycyny przeciwstarzeniowej. Wydaje się jednak, że nie mamy na to na razie przekonujących, bezpośrednich dowodów.

Staram się stosować dobrą dietę, która jest wskazywana jako pomocna przy promowaniu dobrej mikrobioty. O tym jednak będzie osobna notka, bo okazuje się, że to nie zawsze wpływ na mikrobiotę decyduje o dobrych efektach konkretnych pokarmów.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ta notka i cały research dot. mikrobioty i mikrobiomu były dla mnie chyba najtrudniejsze w całym Celu22. Podchodziłam do tego tematu z zupełnie inną hipotezą - przekonana, że dobry mikrobiom to kluczowy element zdrowia i długowieczności.

I faktycznie, w niektórych sytuacjach tak jest. Ale nie jest to prawda uniwersalna, jest mnóstwo “…ale”, łącznie z tym, że w określonych przypadkach stosowanie probiotyków może być wprost szkodliwe.

Dodatkowo czym innym jest wpływ mikrobiomu na długowieczność, regulacja jelito-mózg czy związek mikrobiomu z określonymi chorobami (metabolicznymi czy psychiatrycznymi). Osobna notka powinna być też poświęcona na różnorodność laboratoryjną przy badaniu mikrobiomu i definicji dobrego mikrobiomu (spoiler: nie ma).

Bardzo trudny temat, a żeby go przedstawić rzetelnie, musiałam go rozbić na wąskie tematy i dokładnie sprawdzać czy moje przekonania nie przykrywają prawdy naukowej.

Ciekawostka: zazwyczaj wspieram się AI-em w researchu. W tym temacie doszukałam się 40 błędów LLM-u. Rozumienie czytanego tekstu i krytyczne, samodzielne myślenie będzie coraz bardziej w cenie.

*Mikrobiota a mikrobiom to różne pojęcia: jedno dotyczy organizmów, drugie ich genów.

**Więc jesteśmy w połowie bakterią, w połowie człowiekiem

***Probiotyki - żywe mikroorganizmy wspierające różnorodność mikrobioty

****Efekt placebo - poprawa wyników/samopoczucia po interwencji, która nie miała właściwości leczniczych (np. poprawa stanu zdrowia po tym, jak pacjent myślał, że dostał lek, a tak naprawdę nie dostał)

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002916523331642

[2] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867416000532#bib8

[3] https://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(24)00041-6/fulltext

[4] https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1205037

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12450354/

[6] https://www.nature.com/articles/s41586-021-03832-5

[7] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9035980/

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5593887/

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29415116/

[10] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18279948/

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37493095/

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7018528/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8113604/

Na spacerze musiałam skupić się na dostosowaniu tempa chodu, pitch’owaniu mojego biznesu, rzucaniu adekwatnymi liczbami i jednoczesnym omijaniu latarni. Inwestycji nie pozyskałam, ale zaliczyłam jakieś +6000 kroków tego dnia.

Dual-task, czyli myślenie w trakcie aktywności fizycznej, jest ostatnio coraz bardziej promowane. A co na to nauka?

Subscribe now

Chodzę, więc rozmyślam

Zaczęło się od słynnego eksperymentu ze Stanford (2014). Ludzie rozwiązywali zadanie na kreatywność raz siedząc, raz idąc. Efekt był spektakularny: w niektórych grupach aż 81% osób miało bardziej twórcze pomysły, gdy szły. [1]. Co jeszcze ciekawsze, efekt utrzymywał się niezależnie od otoczenia - chodzić można było i na dworze, i na bieżni w domu, a efekt był zbliżony! [1]

Tegoroczny przegląd z metaanalizą bazujący na ponad 1000 uczestnikach zdaje się potwierdzać te obserwacje. Efekt chodzenia na myślenie dywergencyjne (=kreatywne) jest duży, nawet jeśli spojrzymy tylko na najbardziej rygorystyczne badania naukowe. [2]

Regularna aktywność fizyczna ma większy pozytywny wpływ na myślenie niż jednorazowa interwencja ruchowa - tak wynika z metaanalizy na ponad 4000 osobach. [3]

Mnie jednak fatalnie się opowiadało o moim biznesie w trakcie ruchu. Nie umiem też pracować w skupieniu chodząc. Czemu?

Chodzę, więc się nie skupiam

Nasz mózg ma ograniczoną pulę uwagi. Kiedy każemy mu robić dwie trudne rzeczy naraz, coś musi ucierpieć.

Chodzenie może być dobre dla myślenia dywergencyjnego, czyli takiego, kiedy wymyślamy wiele różnych pomysłów na rozwiązanie trudnych problemów. Ale dla myślenia konwergencyjnego, czyli szukania jednej, prawidłowej odpowiedzi w skupieniu, może być szkodliwe.

Poprzednio wskazane badanie mówi praktycznie o braku wpływu chodzenia na myślenie konwergencyjne. [2]

Mamy też przykłady z życia wzięte. Zdarzyło Ci się iść i pisać sms-a równocześnie? Zapewne trudno było Ci się skupić i na jednym, i na drugim. Badania potwierdzają, że dual-task w tym wypadku wpływa szkodliwie zarówno na chód, jak i pisanie - szczególnie u osób starszych. [4]

Podobnie z zadaniami, które są typowe i angażują naszą głowę, jak liczenie czy szukanie słów. Kiedy wykonujemy je w ruchu, chód zwalnia i się chwieje. U seniorów jest gorzej i wpływa to na ryzyko upadku [5][6]. Naukowcy nazywają to pięknie: neural resource bottleneck, czyli wąskie gardło w mózgu.

Najważniejsze jest tempo. Chód w Twoim naturalnym, swobodnym tempie jest tani poznawczo i dzieje się sam, bez Twojej dodatkowej uwagi. Ale marsz w tempie wymuszonym zaczyna konkurować o zasoby i psuje myślenie. Może dlatego nigdy nie mogę się skupić jak próbuję słuchać podcastu podczas biegania?

Chodzę, więc dojdę do 22 wieku

To, co dziś da Ci lepsze pomysły, za 30 lat ochroni Twój mózg. I to chyba najważniejszy wniosek z badań nad dual-task.

Łączenie ruchu z myśleniem jest dobrze udowodnioną praktyką w profilaktyce starzenia mózgu. Duża metaanaliza na prawie 2,5k seniorów pokazała, że trening motoryczno-poznawczy bardzo istotnie poprawia funkcje wykonawcze u osób z początkami zaburzeń pamięci. [7]

Druga metaanaliza (prawie 3k seniorów) wskazuje, że łączenie ruchu z myśleniem realnie zmniejsza liczbę upadków [8]. A upadek po siedemdziesiątce to często początek końca samodzielności i prosta droga do przedwczesnej śmierci.

Co ja robię z tymi informacjami?

Nie kupiłam sobie bieżni pod biurko (jeszcze). Jak masz doświadczenie w tym temacie, chętnie o nim usłyszę!

Jednocześnie:

• do wymyślania: notek, postów, strategii biznesowej, rozwiązań skomplikowanych problemów: idę się poruszać. Najlepsze pomysły mam kiedy biegam albo spaceruję.

• do standardowej, analitycznej pracy: siadam. Nie mogę być rozproszona.

• no i co najważniejsze, ruszam się regularnie. Mocno wierzę, że regularna aktywność fizyczna poprawia zdolności mentalne.

A prywatnie w teraźniejszości…

Przeczytałam książkę A. Dragana: “Quo Vaidis”. Dopiero teraz, bo myślałam, że jest popularnonaukową lekturą dla osób nie zaznajomionych z tematem. Byłam zaskoczona, jak wiele dobrych fragmentów w niej znalazłam.

Styl nie wszystkim będzie odpowiadać, ale ja cenię ją chyba najbardziej za odejście od dywagacji nt. definicji. Jako społeczeństwo nie zgodziliśmy się na wspólne definicje dla wielu rzeczy (łącznie z tym, co to znaczy starzenie) i nie ma sensu kontynuować dyskusji np. o świadomości AI. Świadomość nie jest też potrzebna, aby ta technologia była najsilniejszym wytworem ludzkości. Warto więc skupić się na opisie tego, co rzeczywiście ta technologia już dzisiaj może.

Słowem: polecam.

[1] Tytuł notki skopiowany z tytułu pracy naukowej: https://aaalab.stanford.edu/assets/papers/2014/Give_your_ideas_some_legs.pdf

[2] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13170883/

[3] https://link.springer.com/article/10.1186/s40798-022-00444-9

[4] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167945719306104

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12496288/

[6] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763410001375?via%3Dihub

[7] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12043736/

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12743702/

Szczerze mówiąc byłam zaskoczona, bo tezę w tytule uważam za całkiem realną.

W świecie, w którym medycyna jest coraz bardziej zalgorytmizowana i może być coraz droższa, a technologia jest coraz bardziej niezawodna, posiadanie własnego AI-coacha zdrowotnego wydaje się oczywistością. A jako że nasze codzienne, małe wybory najbardziej wpływają na prawdopodobieństwo dożycia 22 wieku, byłoby wspaniale, gdyby ktoś nas do tych dobrych wyborów dopingował codziennie.

Subscribe now

AI w zdrowiu - hit czy kit?

Skoro AI obiecuje takie przełomy, to czemu jeszcze nas nie leczy? - to jedno z najczęstszych pytań, które słyszę od sceptyków. Przypominam jednak, że mówimy o medycynie, której zajęło:

• 17 lat od odkrycia penicyliny do wprowadzenia jej do obrotu. [1][2] Odkrycie penicyliny jest jednym z największych przełomów medycznych, bo pozwoliło nam zapoczątkować okiełznanie bakteryjnych chorób zakaźnych. Zdawano sobie sprawę, jak bardzo penicylina może pomóc. Jej niedługi czas od odkrycia do wprowadzenia do obrotu zawdzięczamy wojnie.

• 22-28 lat od pierwszego zastosowania USG w badaniu jamy brzusznej do ustalenia standardu badania USG w każdej ciąży. [3][4][5] Wiązało się to oczywiście z licznymi kontrowersjami. Istnieje też badanie wskazujące, że USG w ciąży niskiego ryzyka może być niepotrzebne [6]

• dzisiaj przetestowanie i wprowadzenie leku do obrotu zajmuje kilkanaście lat, a w przypadku wyrobów medycznych (jak AI) - sama certyfikacja (już istniejącego, działającego narzędzia) zabiera często 2 lata.

Gdzie zatem na linii czasu jesteśmy w podróży AI w zdrowiu?

W 2015 roku było ok. 30 certyfikowanych algorytmów AI w medycynie w Stanach i w Europie. [7] Dziś ich liczbę szacuje się na ponad 2000. Pierwszy algorytm do samodzielnego przedstawiania wyniku pacjentowi, bez pieczątki lekarza uzyskał certyfikację w 2018 roku. [8] Obstawiam zatem, że jesteśmy w połowie standardowej drogi medycznej od przełomu do popularyzacji. Jednak mimo powolności sektora zdrowotnego, AI już zmienia oblicze medycyny - tylko nie wszyscy są tego świadomi. Przyszłość jest dziś, tylko nierówno rozdystrybuowana.

Zapraszamy do doktora AI i naukowca AI

W Utah w Stanach Zjednoczonych algorytm AI został dopuszczony do samodzielnego przedłużania niektórych leków psychiatrycznych w ramach programu pilotażowego. [9] Powtórzę: pacjent otrzymuje receptę od doktora AI, a nie od ludzkiego doktora. Oczywiście po przeprowadzeniu wywiadu z pacjentem - również przez AI. Mimo kontrowersji już jest rzeczywistością.

W Niemczech przez dwa lata realizowano krajowy program badań mammograficznych ze wsparciem algorytmu AI. W programie wzięło udział prawie 0,5 mln kobiet. W grupie ocenianej z AI wykryto 17,6% nowotworów więcej, i to bez wzrostu liczby fałszywych alarmów! [10]

W Wielkiej Brytanii AI realnie zastąpi lekarzy. Standardowo badanie mammograficzne jest oceniane przez 2 lekarzy. Od zeszłego roku w programie pilotażowym badania w UK są oceniane przez 1 lekarza i algorytm AI [11]

W Polsce dziś z AI korzysta 13,2% szpitali [13], ale będzie ich znacznie więcej, jako że Centrum e-Zdrowia wdraża Platformę Usług Inteligentnych (=PUI). PUI jest finansowana z UE i ma być swoistym marketplace’m różnych algorytmów AI dla polskich szpitali.

A co z odkrywaniem leków? Otóż w jednej z chorób generatywna AI wskazała cząsteczkę jako kandydata na lek. Lek ten właśnie kończy fazę 2a, w której wykazano jego skuteczność. [12] Czas odkrycia i badania leku oraz związane z tym koszty zostały dramatycznie zmniejszone. Takich doniesień powinno być oczywiście więcej, ale w mojej ocenie jest to tylko kwestia czasu.

Twoje zdrowie w (nie)Twoich rękach

Dziś mamy mnóstwo aplikacji zdrowotnych, które podpowiadają nam jak dbać o swoje zdrowie: od smartwatchy (dziś trenuj! dziś się nie wyspałeś! jesteś chora/y?) przez aplikacje liczące kalorie po zdjęciu, po agentów AI doradzających w ścieżce zdrowotnej. Nie wspominając o aplikacjach do szeroko rozumianego longevity, które mają w sobie element gamifikacji i utrzymania uwagi użytkownika, również poprzez chat AI-owy.

Dzieli nas jeden, mały krok od posiadania swojego AI coach’a, który zintegruje różne narzędzia i aplikacje, będzie miał dostęp do naszej dokumentacji medycznej i będzie na co dzień z nami rozmawiał o naszym zdrowiu. Przypomni o badaniach profilaktycznych (w sposób spersonalizowany, a nie automatycznym mailem od firm diagnostycznych!), podpowie gdzie się udać ze swoim problemem zdrowotnym (lekarz? dietetyk? a może szpital?), a czasem sam zarezerwuje termin wizyty.

Takie rozwiązania już istnieją. W zasadzie ten jeden, mały krok to popularyzacja.

A jeśli cała moc AI-a będzie codziennie skierowana na utrzymanie nas w dobrym zdrowiu do 22 wieku, to trudno będzie to zastąpić człowiekiem.

Co ja robię z tymi informacjami

Uważnie obserwuję rynek. Używam rozwiązań AI w zdrowiu. No i prowadzę firmę działającą na styku AI i dermatologii.

A prywatnie w teraźniejszości…

Dołączyłam ostatnio do organizacji dla przedsiębiorców, która jest swoistą grupą wsparcia. Co miesiąc spotykamy się i rozmawiamy o swoich wyzwaniach. Jedną z zasad jest dzielenie się szczerze informacjami, którymi nie chcemy (z różnych powodów) dzielić się z innymi.

Otwarte rozmowy o porażkach, strachu, wyzwaniach i niepewności są dla mnie powiewem świeżości. Z tak wieloma ludźmi mam podobne doświadczenia, mimo zupełnie innych profili zawodowych. Szkoda, że obecna oficjalna scena innowacji i startupów wygląda zupełnie inaczej - tam nikt nie ma problemów i każdy odnotowuje kolejne sukcesy, żadnych porażek.

[1] https://www.medexpress.pl/nauka-medycyna/jest-najczesciej-przepisywanym-antybiotykiem-na-swiecie-jej-odkrycie-zrewolucjonizowalo-swiat-medycyny/

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_penicillin

[3] https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-93682-1_4

[4] https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aogs.70157

[5] https://publications.aap.org/neoreviews/article-abstract/8/5/e195/87126/Historical-PerspectivesPerinatal-Profiles-Ian?redirectedFrom=fulltext

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8355740/

[7] https://www.thelancet.com/pdfs/journals/landig/PIIS2589-7500(20)30292-2.pdf

[8] https://www.healthvisors.com/en/idx-dr/

[9] https://commerce.utah.gov/ai/regulatory-relief/authorized-ai-pilots/doctronic/

[10] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03408-6

[11] https://www.gov.uk/government/news/world-leading-ai-trial-to-tackle-breast-cancer-launched

[12] https://www.nature.com/articles/s41591-025-03743-2

Powtórzę: właśnie obserwujemy, czy terapia genetyczna jest w stanie odwrócić proces starzenia - w badaniu klinicznym na ludziach.* Istnienie takiego badania klinicznego jest przełomowe z kilku powodów.

Po pierwsze, badanie z hipotezą odwracania procesu starzenia konkretnych komórek w organizmie człowieka oznacza, że możemy uznawać proces starzenia za potencjalnie odwracalny. Biorąc pod uwagę fakt, że do dzisiaj nie mamy medycznego konsensusu czym jest starzenie, to bardzo ważny sygnał.

Po drugie, dopuszczenie takiego badania na ludziach oznacza, że jesteśmy dość daleko w przypuszczeniach na temat potencjalnej skuteczności danej terapii.

Po trzecie, jeśli okaże się, że terapia jest bezpieczna, otworzy to drogę do wielu, wielu innych badań testujących odwrócenie procesu starzenia.

Dziś jesteśmy dużo bliżej naszej kawy w 22 wieku niż rok temu.

Subscribe now

Genetyka, epigenetyka

Opowiem Ci prosto i dokładnie, na czym polega to badanie - i zachwycisz się razem ze mną. Zróbmy zatem szybki kurs z genetyki.

Każda komórka Twojego ciała ma w środku w zasadzie ten sam zapis zwany DNA. Twój genom praktycznie się nie zmienia (może w punktach mutować - co też jest podawane jako przyczyna starzenia)** i nosi w sobie całą instrukcję Ciebie - czy to komórka nerwowa, czy komórka skóry, czy komórka wątroby.

Skoro wszystkie komórki mają tę samą instrukcję, to czemu się od siebie różnią? Dzięki epigenetyce. Epigenetyka decyduje które elementy instrukcji włącza i pobudza do działania, a które elementy instrukcji wyłącza sprawiając, że w danej komórce są niewidoczne.

Inne porównanie może dotyczyć muzyki: geny to nuty, a epigenetyka to sposób, w jaki te nuty zagrasz. (cicho? szybko? jak kołysankę, marsz czy k-pop?) Na epigenetykę możemy wpływać m. in. naszymi codziennymi nawykami, ale o tym rozmawialiśmy w innej notce.

Czy zatem może być tak, że to nie zepsute geny odpowiadają za starzenie, ale błędy w informacji, które geny aktywować, a które wyłączać? Ta teoria nazywa się informacyjną teorią starzenia i jest mocno promowana przez Davida Sinclaira, współtwórcy firmy odpowiedzialnej za tytułowe badanie. [1][2] Jeśli teoria by się potwierdziła, oznaczałoby to, że wystarczy tylko przypomnieć komórkom organizmu jak dobrze odegrać muzykę, którą mają zapisaną w nutach.

Nagroda Nobla za ciekawy przypadek Benjamina Buttona

Już 20 lat temu japoński noblista Shinya Yamanaka udowodnił na komórkach myszy, że wyspecjalizowaną, dorosłą komórkę można odmłodzić do jej pierwotnej, pluripotencjalnej formy (czyli takiej, która może się wyspecjalizować w jakąkolwiek komórkę). Możemy to osiągnąć wprowadzając do dojrzałej komórki 4 geny, dziś zwane czynnikami Yamanaki (Oct3/4, Sox2, c-Myc, i Klf4). [3]

W bardzo dużym uproszczeniu: po wprowadzeniu tych genów komórka, która była np. komórką skóry, cofa się do momentu jak u zarodka, i od nowa może się z niej stworzyć np. komórka nerwowa czy komórka wątroby.

Za te badania Yamanaka dostał Nagrodę Nobla w 2012 roku. [4] Od tamtego momentu cały świat oczekuje, że leki na podstawie czynników Yamanaki dokonają przełomów w medycynie.

Problemem jest jednak to, że odmłodzona komórka całkowicie zapomina kim jest. Może utworzyć dorosłe komórki chaotycznie, w całkowicie nieodpowiednich dla nich miejscach, albo może doprowadzić do gwałtownego tworzenia nowotworów. [9]

Przypomina mi się świetny film Ciekawy przypadek Benjamina Buttona, w którym główny bohater z czasem był coraz młodszy. Jako noworodek, chwilę przed swoją śmiercią, nie pamiętał ani trochę kim jest ani że przeżył całe życie. Trochę jak z komórkami odmłodzonymi czynnikami Yamanaki.

ER-100 - zapamiętaj tę nazwę

W tytułowym badaniu ER-100 zespół Sinclaira bazował na badaniach Yamanaki, ale zmienił dwie rzeczy:

• użył tylko 3 genów, nie 4, (nazywane w skrócie OSK)

• znalazł sposób, aby te 3 geny włączyć tylko na chwilę

Dzięki temu komórka była w stanie się odmłodzić, ale nie tak bardzo, żeby zapomniała, kim jest. [5]

W roku 2020 wstrzyknięto myszom te trzy geny do siatkówki i efekty były spektakularne: u myszy z uszkodzeniem wzroku terapia poprawiła utraconą ostrość wzroku, a nerw wzrokowy zaczął regenerować włókna, co u ssaków uchodziło za niemożliwe. Bez efektów ubocznych. [5] To była pierwsza twarda przesłanka, że informacyjna teoria starzenia nie jest tylko ładną metaforą.

Kilka lat później podobne próby podjęto na małpach również osiągając efekt leczniczy - choć dane były prezentowane na kongresach, a nie w czasopismach naukowych. [6]

I wreszcie, miesiąc temu, pierwszy człowiek otrzymał tę terapię. Lek celuje w dwie choroby, w których umierają lub przestają działać komórki zwojowe siatkówki (czyli komórki, które przesyłają obraz z oka do mózgu). Nieaktywne geny OSK są dostarczone do komórek oka za pośrednictwem specjalnie przygotowanego wirusa. Włącznikiem dla tych genów jest zwykły antybiotyk, doksycyklina. Pacjent bierze ją przez osiem tygodni i przez ten czas OSK jest aktywne i odmładza komórki. Późniejsze odstawienie antybiotyku wyłącza geny zapobiegając katastrofie związanej ze zbyt gwałtownym cofnięciem czasu. [7]

Oko jest świetnym wyborem na pierwsze tego typu badanie: jest łatwo dostępne, jest uprzywilejowane immunologicznie (=ma mniejsze ryzyko, że układ odpornościowy odrzuci terapię) i pozwala łatwo zmierzyć efekt badaniem wzroku.

Czy już się ekscytować?

Oczywiście kilka disclaimerów.

Po pierwsze, to dopiero Faza 1 badania. Jej głównym celem jest potwierdzenie bezpieczeństwa. Na razie nie mamy żadnych dowodów na skuteczność terapii u ludzi.

Po drugie, nie cofamy starzenia całościowo. Badanie dotyczy odmłodzenia jednego, określonego rodzaju komórek w celu wyleczenia konkretnego schorzenia. Nawet jeśli okazałoby się, że terapia jest skuteczna i bezpieczna, to przed nami wiele lat i setki badań ukierunkowanych na odmładzanie innych typów komórek. Skuteczność terapii ukierunkowanej na konkretny rodzaj komórek i ich schorzeń nie oznacza automatycznie skuteczności terapii dla innych komórek i innych schorzeń.

Po trzecie, ryzyka są realne. Wprowadzanie genów odmładzających to manewrowanie blisko mechanizmów, które w innym ustawieniu napędzają nowotwory. [9]

Po czwarte, postać Davida Sinclaira jest kontrowersyjna, łącznie z wymienianym często konfliktem interesów między biznesem i nauką. Nie widziałam badania na małpach opublikowanego w recenzowanym czasopiśmie naukowym, a środowisko zarzuca mu, że część jego badań jest niereplikowalna. [8]

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż, ja się ekscytuję. Nie dlatego, że mamy gotowe odpowiedzi, ale dlatego, że robimy ogromny krok w kierunku uzyskania potencjalnej odpowiedzi na egzystencjonalne pytanie: czy u żywego człowieka możemy odwrócić proces starzenia, choćby dla określonego typu komórek?

Jeśli odpowiedź będzie twierdząca, to przewróci to do góry nogami dyskusję o możliwej długości życia człowieka. I otworzy drzwi do dalszych testów.

Jeśli odpowiedź będzie negatywna, będziemy mądrzejsi o to, jak nie stosować czynników Yamanaki, a to też istotna informacja. Cokolwiek się zadzieje - nauka dzieje się na naszych oczach.

A prywatnie w teraźniejszości…

W tym tygodniu nagrywałam filmiki promujące studia AI i innowacje w zdrowiu, których mam przyjemność być pomysłodawczynią i kierowniczką. Na Uczelni Łazarskiego otworzyliśmy właśnie rekrutację na 4 ich edycję.

W tym roku mocno dostosowaliśmy program do zmieniającego się świata. Studia obejmują takie aktywności jak vibecoding w zdrowiu, symulacja bycia Chief Digital Officer, czyszczenie danych czy zakładanie portfela kryptowalutowego. Oczywiście sporo jest też tematów prawnych, bo wbrew opinii, nawet sektor innowacji i AI jest bardzo mocno regulowany w ochronie zdrowia.

Jeśli chcesz być generalist(k)ą AI i innowacji w zdrowiu - zapraszam. Co roku edukujemy ekonomistów, prawników, lekarzy, informatyków, menedżerów jak zrozumieć i zarządzić wdrożeniem innowacji w swojej organizacji.

https://ckp.lazarski.pl/pl/studia-podyplomowe/ai-i-innowacje-w-zdrowiu-studia-podyplomowe

*Czy ktoś jeszcze ma wątpliwości, że rozwój ma charakter wykładniczy?

**To pewne uproszczenie na potrzeby notki. Konkurencyjna (do teorii D. Sinclair’a) teoria starzenia mówi o akumulacji mutacji DNA jako przyczyny starzenia, więc nie można powiedzieć, że nasz genom nigdy ani trochę się nie zmienia w żadnej komórce.

[1] https://www.lifebiosciences.com/life-biosciences-announces-first-patient-dosed-in-phase-1-trial-of-er-100-for-optic-neuropathies/

[2] https://www.nature.com/articles/s43587-023-00527-6

[3] https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(06)00976-7

[4] https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2012/yamanaka/facts/

[5] https://www.nature.com/articles/s41586-020-2975-4

[6] uwaga, to nie badanie naukowe, tylko doniesienie z konferencji https://www.globenewswire.com/news-release/2024/10/21/2966155/0/en/Life-Biosciences-Presents-at-AAO-Highlighting-Progress-of-Nonhuman-Primate-Studies-Evaluating-Partial-Epigenetic-Reprogramming-to-Restore-Visual-Function.html

[7] https://clinicaltrials.gov/study/NCT07290244

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9669175/

[9] https://link.springer.com/article/10.1002/embr.201338254

Jednym z powtarzających się wątków jest oczyszczanie kraju z plastiku i substancji toksycznych jako sposobu na poprawę dzietności.* Czysta woda, czyste powietrze i zdrowe jedzenie mają być krytyczne dla utrzymania płodności.

Wydaje się, że akurat ta strategia - związana z odrzuceniem plastiku i substancji szkodliwych - ma sens. W dzisiejszym prawdziwym, nieserialowym świecie mikroplastik jest indywidualnym problemem każdego z nas, bo znajduje się w wielu miejscach naszego organizmu - zaczynając od naczyń, przez narządy płciowe, na mózgu kończąc.

Czy zatem obecność mikroplastiku może nam pokrzyżować plany dożycia 22 wieku?

Subscribe now

Obecność to nie szkodliwość (jeszcze)

Mikroplastik to cząsteczki tworzyw sztucznych (czyli takich wyprodukowanych przez człowieka, nie występujących w naturze) o średnicy mniejszej niż 5mm. Nanoplastik jest jeszcze mniejszy i bywa trudno wykrywalny, a przez swoje mikroskopijne wymiary może lepiej penetrować do tkanek organizmów. [1]

Mikro i nanoplastik wykryto praktycznie wszędzie - łącznie z oboma biegunami Ziemi. [2]

Zanim jednak zagłębimy się w dyskusję na temat konsekwencji odkrycia mikroplastiku** w naszych organizmach, warto wiedzieć, że czym innym jest:

• udokumentowana obecność mikroplastiku w organiźmie,

• korelacja obecności mikroplastiku i chorobowości,

• związek przyczynowo-skutkowy między obecnością mikroplastiku a chorobami

Obecność plastiku w ludzkich organach była udokumentowana już w 1998 roku. [3] Nazwa “mikroplastik” została wprowadzona w 2004 roku [4] a pierwsze udokumentowane istnienie mikroplastiku w organizmie ludzkim szacuje się na 2019 rok. [5] Jest to zatem całkiem nowy problem - a to oznacza, że będziemy musieli jeszcze poczekać kilka-kilkanaście lat na porządne badania mówiące o związku przyczynowo-skutkowym. Coś już jednak zaczynamy wiedzieć.

Jest związek

Jednym z silniejszych badań potwierdzających wyższą chorobowość u pacjentów z mikroplastikiem jest badanie z 2024 roku badające obecność mikroplastiku w blaszce miażdżycowej. Na 257 pacjentów mikroplastik wykryto u 150. Pacjentów obserwowano ok. 3 lata. Ci, którzy mieli mikroplastik w blaszce miażdżycowej, mieli 4,5x wyższe ryzyko zawału/udaru/zgonu niż Ci, którzy mikroplastiku w blaszce nie mieli. [6] To brzmi przerażająco. Pamiętajmy jednak, że to badanie obserwacyjne, które (jeszcze) nie dowodzi bezpośredniej przyczynowości.

Inne badanie z 2025 roku mówi o obecności mikroplastiku w mózgu w objętości większej niż np. w wątrobie czy nerkach. Na bazie liczb podanych w badaniu można szacować, że każdy z nas ma w mózgu 6-7g mikroplastiku. Wartość ta zwiększyła się o 50% w porównaniu z rokiem 2016. Badanie też wykazało korelację między zawartością plastiku a demencją. [7] Ale pamiętamy, że korelacja to nie kauzacja. Dodatkowo badanie to było jednak przedmiotem szerokich komentarzy - np. podnoszono, że sposoby obliczania mikroplastiku mogą być niemiarodajne, a twierdzenie o “odpowiedniku łyżeczki mikroplastiku w mózgu” grubo przesadzone. [16]

Badanie sprzed 6 miesięcy, przeglądające 30 innych badań, mówi ostrożnie: są dowody na związek między obecnością mikroplastiku a markerami zapalenia, stresu oksydacyjnego i problemów endokrynnych u ludzi. [8]

Tylko obecność

Oprócz badań wykazujących pewien związek między mikroplastikiem a problemami zdrowotnymi, mamy sporo badań potwierdzających obecność mikroplastiku w naszych tkankach.

Mikroplastik mamy nie tylko w mózgu i naczyniach, ale też we krwi [9] w łożysku (w 100% badanych łożysk!) [10] czy w spermie. [11][12] Bada się wpływ mikroplastiku na jakość i ruchliwość plemników, i choć wyniki badań bywają niejednorodne, rozsądnym jest zakładać, że środowisko 21 wieku ma wpływ na obniżenie płodności u ludzi.

UE vs. USA

Nie odmówiłam sobie tej przyjemności i musiałam dodać ten akapit. Nie wiem czy wiesz, ale mamy ogromne zdrowotne szczęście, że mieszkamy w Unii Europejskiej ze wszystkimi jej zakazami i nakazami. W UE bowiem nielegalne jest celowe dodawanie mikrocząsteczek plastiku do produktów, a zakaz ten jest dużo, dużo szerszy niż w Stanach Zjednoczonych. [14] [15]

UE vs. USA jeśli chodzi o śmieci i substancje toksyczne dozwolone jako dodatki np. do produktów żywnościowych to tekst na osobną notkę. Na dziś krótki komentarz: mnóstwo substancji szkodliwych dozwolonych i szeroko stosowanych w USA jest nielegalnych w UE.

Co ja robię z tymi informacjami?

• piję wodę z kranu, powinnam ją jeszcze przegotowywać. Woda butelkowana ma 20 razy więcej cząsteczek mikroplastiku! [13]

• nie podgrzewam jedzenia w plastiku, staram się też nie pić z plastikowych kubeczków. Ciepło uwalnia cząsteczki z plastikowych opakowań

• staram się nie używać plastikowych przyborów w kuchni. Ostatnio od mojej kochanej teściowej dostałam porządną, kamienną deskę do krojenia, zamiast starej, obdrapanej i - tfu! - plastikowej

• piję liściastą herbatę zamiast w plastikowych torebkach

• nie żyję w USA.

Czy uważam, że obecność mikroplastiku w organizmie nam szkodzi? Tak, tak uważam. Dopóki jednak nie mamy więcej twardych badań naukowych na ten temat, pozostaje to moim educated guess (=trafne przypuszczenie).

A prywatnie w teraźniejszości…

Choć bywam zmęczona, po kilku tygodniach workation (trochę urlopu, trochę pracy) z przyjemnością wróciłam do centrum Warszawy. Patrzę sobie na szklane wieżowce pełne ludzi w garsonkach i garniturach i… z ogromnym zaskoczeniem odkrywam tęsknotę za rutynowym rytmem pracy.

Zamiast “rzuć wszystko i wyjedź w Bieszczady” to “rzuć wszystko i pracuj w centrum Warszawy”…?

*Oczywiście główny wątek dotyczy niewolnictwa i niewyobrażalnego cierpienia kobiet, ale jak dla mnie serial ten jest wielowątkowy i ma też inne, bardzo ciekawe warstwy.

**Dla uproszczenia używam tylko sformułowania mikroplastik mając na myśli mikro i nanoplastik

[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Mikroplastik

[2] https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/21/nanoplastic-pollution-found-at-both-of-earths-poles-for-first-time

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9610792/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15131299/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31476765/

[6] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2309822

[7] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03453-1

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12848325/

[9] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412022001258?via%3Dihub

[10] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11057519/

[11] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12299061/

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11663775/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11504042/

[14] https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2055/oj/eng

[15] https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetics-laws-regulations/microbead-free-waters-act-faqs

[16] https://cen.acs.org/analytical-chemistry/diagnostics/really-enough-microplastics-brains-make-spoon/104/web/2026/04

Tym tematem jest oczywiście seks, a tym bardziej różne jego dysfunkcje.

I choć rozmawiamy o zdrowiu kobiet i mężczyzn wzdłuż i wszerz, tematy seksualne wciąż są poruszane szeptem (jeśli w ogóle), bywają wstydliwe, a część osób nie umie nawet prawidłowo nazwać swoich narządów płciowych.

A szkoda - bo świadomość zdrowia seksualnego jest krytyczna, jeśli chcemy dożyć 22 wieku. To najprostszy i najtańszy w obserwacji biomarker: jeśli mamy problemy z seksem, jest to dla nas istotny i od razu zauważalny temat. W dodatku jeśli mamy żyć tak długo, to z pewnością każdy z nas chce z życia czerpać przyjemność. Fizyczną również.

Subscribe now

Zaburzenia erekcji - mężczyźni

Mężczyźni mający zaburzenia erekcji z większym prawdopodobieństwem rozwiną choroby kardiologiczne i naczyniowe, a także umrą z jakiejkolwiek przyczyny. To dość dobrze udokumentowany fakt.

Na jego potwierdzenie mamy całkiem niezły arsenał badań. Przegląd dostępnych metaanaliz (umbrella review - bardzo silny dowód naukowy) potwierdza: mężczyźni z zaburzeniem erekcji mają 45% większe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, 55% większe ryzyko zawału serca, 36% większe ryzyko udaru, 50% większe ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych i 25% większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. [1]

Ten jeden przegląd ma w sobie kilka metaanaliz prowadzonych na dziesiątkach i setkach tysięcy pacjentów. Część badań to tzw. badania podłużne i prospektywne, czyli takie, które badają pacjentów w różnych okresach czasu, obserwując ich od startu badania na bieżąco. [2] [3] To naprawdę solidny materiał.

Dlaczego zaburzenie erekcji jest tak bardzo związane z funkcją naczyń? Odpowiedzią jest teoria o wielkości średnicy naczyń. W skrócie: naczynia w prąciu są mniejsze niż w sercu, a te z kolei są mniejsze niż w szyi (te naczynia doprowadzają krew do mózgu). Dlatego jeśli mamy problem z obstrukcją naczyń (np. mamy sporo blaszek miażdżycowych) to najmniejsze naczynia najszybciej zamanifestują problem. Przestaną działać, bo szybciej będą zatkane. [4]

Niektóre badania wskazują, że problemy z erekcją pojawiają się ok. 3 lat przed chorobą wieńcową. [5] To sporo czasu - dużo można jeszcze zrobić jeśli się podejmie właściwe działania profilaktyczne.

Zaburzenia seksualne - kobiety

Czy tak samo działa to w przypadku kobiet? Niestety nie mamy tak silnych dowodów naukowych, choć część wiarygodnych doniesień potwierdza te zależności. Niedocenianie odmienności zdrowia kobiet to przewlekły problem medycyny świata. Będziemy musiały czekać wiele lat, aż różnica w przebadaniu kobiet i mężczyzn się wyrówna. To temat rzeka zasługujący na osobną notkę.**

Dysfunkcje seksualne kobiet są częstsze o: 41% u kobiet z nadciśnieniem, 81% po udarze i 107% po zawale - tak donosi badanie z 2025 roku. Powiązanie tych problemów jest na tyle znaczące, że badanie to proponuje USG doppler (=badanie przepływu w naczyniach) łechtaczki jako technikę diagnostyczną chorób sercowo-naczyniowych. [6] To samo powtarza inny artykuł. [7]

Sytuacja jednak nie jest tak zero-jedynkowa jak u mężczyzn.

Czy seks przedłuża życie?

I choć z przekonań osobistych pewnie bym napisała: seks musi przedłużać życie więc kochajcie się jak najwięcej, byłoby to naciąganiem dowodów naukowych. Bowiem sprawa nie jest (niestety) tak oczywista.

Mamy badania wskazujące na to, że np. osoby z chorobami serca i mało aktywnie seksualnie miały 2x większe ryzyko śmierci niż osoby z chorobami serca, ale bardziej aktywnie seksualnie. [8] Wiemy, że oksytocyna uwalniana w trakcie seksu ma działanie kardioprotekcyjne. [9]

Mamy badanie z 2025 roku potwierdzające to, co już każdy z nas empirycznie już sobie potwierdził: seks to lepszy sen, niższe ciśnienie, mniejszy stres, lepszy nastrój i gotowość do walki z przeciwnościami na następny dzień. [10]

Nie znalazłam jednak wiarygodnego, dużego i w miarę nowego badania mierzącego twardy punkt końcowy - śmierć - w zależności od aktywności seksualnej.*** Niemniej jednak mamy pośrednie dowody pozwalające nam przypuszczać, że seks jest choćby jednym z elementów eliksirów młodości.

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż - pozwolę sobie na dość ogólne stwierdzenie, że jestem bardzo świadoma swojego zdrowia seksualnego i chcę je utrzymać jak najdłużej, w jak najlepszej formie!

Jeśli dzieje się coś niepokojącego, nie wierzę nikomu, kto mówi “taka uroda” - tylko rozmawiam o tym z lekarzem.

Dbam o swoje naczynia, bo wiem, że choroby sercowo-naczyniowe to zabójca nr 1. Ruch, sen, dieta, niepalenie, ciśnienie pod kontrolą. Banały. A przy okazji pomagam sobie w zdrowiu seksualnym.

A prywatnie w teraźniejszości…

Restrukturyzując swoje życie kilka miesięcy temu (m. in. kończąc działalność w Polskiej Federacji Szpitali, ograniczając swoją aktywność w kilku spółkach, zaprzestając chodzenia na każdą konferencję, na którą otrzymam zaproszenie) bałam się, że umrę z nudów. I było dosłownie kilka tygodni, podczas których byłam w stanie zakończyć swoje zawodowe zobowiązania o rozsądnej porze i mieć trochę czasu na rodzinę czy rozwój.

Ponieważ do tego nie przywykłam, miałam spory niepokój z tym związany. Jest spokojnie? Coś się musi zaraz wydarzyć! Gdzie moja dopamina?!

Teraz czuję, że znów machina się rozpędziła, a ja jestem z powrotem w kołowrotku. Jednocześnie tym razem dokładnie wiem dokąd zmierzam i w jaką grę gram, jestem też ok z tym, że nie jestem w stanie zrobić wszystkiego - i niektóre piłki po prostu mi spadają.

To chyba się nazywa dojrzałość? Cieszę się ze swojego wieku. W życiu nie chciałabym mieć z powrotem 20 lat.

*Ważne doprecyzowanie - ja generalnie jestem zwolenniczką nawet zaawansowanych działań profilaktycznych, ile by nie kosztowały. Dbanie o zdrowie nie ma ceny.

**Wyobrażasz sobie, że łechtaczka zyskała stosowny opis w atlasach anatomii dopiero 25 lat temu?! Choć jej anatomia była znana, najbardziej znane atlasy “zgubiły” ją na 150 lat. Skandal, skandal, skandal! https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/

***Są badania stare na niewielkiej próbie mężczyzn, ale z kolei znowu są badania przeczące tym hipotezom, więc ich tu nie podaję

[1] https://bjui-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bju.15313

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21920268/

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31104857/

[4] https://www.ajconline.org/article/S0002-9149(05)01121-5/abstract

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12932937/

[6] https://www.maturitas.org/article/S0378-5122(25)00189-6/fulltext

[7] https://academic.oup.com/jsm/article-abstract/19/9/1321/6961379?redirectedFrom=fulltext&login=false

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11898929/

[9] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7477297/

[10] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11972830/

Mam kilka przemyśleń dotyczących naszego projektu:

• dyscyplina jest ważniejsza niż motywacja. Pisanie równo co tydzień, nieprzerwanie, przez rok, nawet na tematy bardzo mnie interesujące, jest wyzwaniem. To trochę jak z tworzeniem własnej firmy/startupu - trzeba mieć odpowiednią dozę samodyscypliny, żeby utrzymać wytyczoną ścieżkę.

• brak przygotowania nie oznacza braku działania. Przed rozpoczęciem Celu22 przez 2 czy 3 lata zastanawiałam się nad jego nazwą i czekałam, aż napiszę kilka artykułów pod rząd, żeby mieć je w zapasie na start projektu. Aż w końcu zaprosiłam mój network do listy mailingowej, obiecałam że zacznę wysyłać maile za 2 tygodnie… i musiałam zacząć. Prawie nigdy nie udało mi się przygotować "artykułów na zapas”, czasami zdarzało mi się pisać je w piątek w nocy. A jednak projekt od roku istnieje nieprzerwanie.

• zdecydowanie za mało działam z promocją Celu22. Choć wielokrotnie planowałam porządne działania na Substacku i Linkedinie, w okresach wzmożonej intensywności zawodowej te aktywności zawsze spadają najniżej w liście priorytetów. Mimo tego, moje treści jak dotąd zostały wyświetlone 70 tysięcy razy. Bardzo dziękuję za zaufanie!

• w świecie AI własny głos i zaufanie społeczności to dwie najdroższe waluty w internecie. Choć na co dzień bardzo mocno pracuje z AI, nigdy nie przesłałam i nie prześlę Ci treści wygenerowanych z LLM. Dodatkowo wszystkie moje hipotezy i stwierdzenia przekazywane w notkach sprawdzam dokładnie, nierzadko dokopując się do oryginalnych, trudno dostępnych publikacji. Może mi się zdarzyć błąd - śmiało mnie poprawiaj. Ale na pewno nie zdarzy mi się on przez brak staranności.

• bardzo, bardzo dużo się nauczyłam, zdarzyło mi się zmienić przekonania i działania o 180 stopni (jak z jedzeniem śniadań), a już na pewno Cel22 pomógł mi utrzymać dobre nawyki. Za to również Ci dziękuję - motywujemy siebie nawzajem, żeby spotkać się na kawie w 2101 roku.

Subscribe now

Z okazji urodzin wysyłam Ci także mój ulubiony artykuł z ostatniego roku. Artykuł ten nie traci na aktualności, wręcz przeciwnie. Im więcej myślę o tematach z tej notki, tym bardziej jestem zaniepokojona o przyszłość swojej Córki. Ale przyjmuję założenie, że:

• jeśli będzie bardzo dobrze, to będzie bardzo dobrze,

• jeśli będzie bardzo źle, to i tak nie mam na to wpływu,

• jeśli będzie tak sobie, albo dobrze tylko dla części ludzi, to chcę dać jak najlepszą szansę swojej rodzinie - i tu już mogę działać.

Zapraszam do lektury!

Od osobliwości do wieczności

O jednej rzeczy myślę codziennie. Fascynuje mnie ona i przeraża jednocześnie, a także zabiera mi sporo mojego mindspace’u.

Tą jedną, krytyczną rzeczą jest: wykładniczy rozwój ludzkości.

Wykładniczy rozwój ludzkości ma nawet swoją osobną nazwę, Law of Accelerating Returns (2). Twórca tej koncepcji, futurysta Ray Kurzweil, opiera się na kilku prostych założeniach: np. że każde kolejne odkrycie staje się wykładniczym motorem kolejnego odkrycia, że nawet jeśli jakaś technologia dochodzi do granic fizycznych (np. wielkość tranzystorów) pojawiają się nowe technologie (np. komputery kwantowe) wzmacniające efekt wykładniczy, czy że występuje efekt synergii rozwoju różnych obszarów (np. rozwój AI w technologii wpływa na przyspieszenie rozwoju nowych leków w medycynie).

To powoduje, że przewidywanie rozwoju bazując na uprzednich doświadczeniach zawsze będzie błędne, bo niedoszacowujemy zmiany wykładniczej. Ludzie myślą liniowo, a rozwój eksponencjalny jest dla nas trudno do zrozumienia. Nie znając przyszłości, bazując na przeszłości, linia rozwoju wygląda dla nas tak:

Po drugie, jeśli spojrzymy na tempo rozwoju w dużym powiększeniu, nie jest ono ładną linią, a raczej kilkoma “S-kami” jak tutaj:

Można to łatwo zobrazować na przykładzie pojawienia się ChatGPT. Kilka lat przez ChatemGPT byliśmy na początku “S-ki”, a po jego stworzeniu wystrzeliliśmy pionowo w górę umożliwiając rozwój niezliczonych produktów, usług, sektorów. Obecnie wg mnie cały czas jesteśmy w pionowej linii i mimo że znamy już powstałą technologię, nadal trudno nam oszacować zmiany, jakie przyniosą (przynoszą) duże modele językowe AI. Cały czas pojawiają się nowe, przełomowe pomysły jak można go wykorzystać w naszych standardowych branżach.

Rozwój wykładniczy oznacza też, że nawet jeśli rozwój jednej technologii zajął nam ostatnie tysiąclecia, to kolejny skok rozwojowy tej technologii może zająć miesiące czy dni. Druk, silnik parowy, silnik elektryczny, komputery, internet, smartfony, LLMs (large language models) - zmiana zajmowała kilkaset lat, wiek, kilkadziesiąt lat, kilkanaście lat, kompletnie odmieniając oblicze świata. Dzisiejsze niedoskonałości, które każą nam myśleć, że do nieuniknionych zmian jeszcze daleko, dosłownie jutro mogą być już tylko odległą historią.

Co więcej, w analizie rozwoju technologicznego wprowadza się pojęcie singularity event, czyli pojawienia się osobliwości. Nazwa osobliwości przez analogię nawiązuje do czarnych dziur, gdzie prawa fizyki przestają działać w znany nam sposób.

Pojęcie to jest coraz częściej używane w kontekście przewidywań co do rozwoju technologii, w tym zwłaszcza sztucznej inteligencji, i oznacza, że ludzie po przekroczeniu pewnego momentu nie są w stanie przewidzieć skutków, które rozwój przyniesie. Wpadamy w poznawczą czarną dziurę: ludzka intuicja i myślenie logiczne nas zawodzi, bo przestajemy żyć w świecie przystosowanym dla ludzkości. Nie antycypujemy przeskoków jakościowych (np. z koni na samochody) ani ich skutków dla całego społeczeństwa (internet pierwotnie dla wojska vs. dzisiejsza dezinformacja i social media)

Ray Kurzweil szacuje nadejście osobliwości w 2045 r. Nawet jeśli się myli, to osobiście uważam, że prawdopodobieństwo pojawienia się osobliwości za naszego życia jest większe niż 0. A osobliwość - oprócz drastycznej zmiany dla naszej rzeczywistości - oznacza, że możliwości wydłużania życia w zdrowiu będą takie same jak sam rozwój, czyli: wykładnicze. Życie wieczne zawsze było marzeniem ludzkości. Niewykluczone, że stworzony przez nas cyfrowy bóg spełni naszą potrzebę. Ta droga do wieczności jest na poważnie dyskutowana w gronie liderów technologii w Dolinie Krzemowej. (5) Po tym horyzoncie zdarzeń być może Cel22 nie będzie już tak ambitny, bo naturalnym będzie dla ludzi dożywanie następnego wieku (wtedy będę musiała zmienić nazwę. Może Cel∞?).

To się dzieje na Twoich oczach

Niezależnie od osobliwości, mam twardą hipotezę popartą doświadczeniami, że drastyczna zmiana rzeczywistości dzieje się dzisiaj, właśnie teraz, na Twoich oczach. Świat za 5 lat będzie nie do poznania, tak jak zupełnie inny był świat w 2015 roku. (10 lat temu. Ale pamiętamy o wykładniczym tempie rozwoju). Wystarczy przegląd prasy z poprzedniego tygodnia i zinternalizowanie trzech, potencjalnie niezwiązanych ze sobą informacji:

• E-papieros to mikrokomputer - 2 tygodnie temu programista opublikował artykuł, w którym dzieli się, jak z e-papierosa (a konkretnie mikrochip’u w e-papierosie) stworzył serwer, na którym postawił stronę internetową. (3)

• Okulary AR - Meta i Ray-Ban stworzyły normalnie wyglądające okulary, w których AI może nam na bieżąco tłumaczyć świat, który widzimy. Teraz premierę mają okulary, które dodatkowo będą wyświetlały na szkiełkach monitor. Czyli będziemy mieć lekki i ładny sprzęt (okulary) jako drzwi do świata rzeczywistości rozszerzonej (wirtualnej i fizycznej).

• Knujące AI - Zostało udowodnione, że algorytm AI może knuć, czyli kombinować, jak spełnić cele wytwórcy AI, zamiast celów użytkownika.* Np. nie poda nam dobrej odpowiedzi chcąc ograniczyć wykorzystywaną moc obliczeniową. I najpewniej nie będziemy o tym wiedzieć. (4)

Te trzy rzeczy same w sobie stanowią przełomowe informacje. Ale razem oznaczają, że zaczynamy żyć w Matrixie. Wszędzie wokół nas są komputery z mocą obliczeniową większą niż ta, która pozwoliła postawić człowieka na księżycu. Będziemy myśleć i wchodzić w interakcje z ludźmi i nie-ludźmi będąc jednocześnie offline i online. Sprzęty i usługi, których używamy, już teraz kształtują nas zgodnie z zamierzeniem wytwórcy (patrz: social media i kryzys demokracji). Nie jesteśmy w stanie już odróżnić co jest prawdą, a co nie - bo w świecie internetowym, czyli w świecie, w którym zaczynamy żyć 24/7, jest więcej treści generowanych niż ludzkich.

Co to dla nas znaczy

Oglądam zmiany dzisiejszego świata i za każdym razem czuję wybuch ekscytacji, strachu i trochę zaskoczenia.

Ekscytacji, bo historycznie rozwój technologii doprowadził nas do najszczęśliwszego, najbezpieczniejszego świata w dziejach ludzkości. Przeciętny Kowalski odżywia się dziś lepiej niż król i miliarder w XIX wieku, przemieszcza się szybciej niż on, jest zdrowszy i żyje dłużej, ma też dużo mniejsze ryzyko nagłej śmierci, ma większy i szybszy dostęp do informacji, ma lepszy komfort życia w zasadzie w każdym aspekcie. Co więcej, wykładniczy rozwój technologii oznacza, że nieśmiertelność - albo istotne wydłużenie życia - może być tuż za rogiem, nawet jeśli dziś wydaje się to nieprawdopodobne. Ostatnie 50 lat medycyny przyniosły nieporównywalnie więcej możliwości leczenia i zapobiegania chorobom niż poprzednie tysiące lat, a gdybyśmy opowiedzieli ludziom w XVII wieku o sztucznym płuco-sercu lub inżynierii genetycznej to pewnie spaliliby nas na stosie.

Strachu, bo - mimo, że bardzo próbuję - nie jestem w stanie przewidzieć i skutecznie przeciwdziałać negatywnym konsekwencjom rozwoju. Grozi on krytycznym rozwarstwieniem społecznym, załamaniem demokracji i przedefiniowaniem człowieczeństwa. Nie mówiąc o tym, że już dzisiaj jesteśmy niewolnikami technologii, czyli m. in. wielkich firm platformowych zarządzających swoimi wasalami.** I ta tendencja będzie się niestety pogłębiać.

Zaskoczenia, bo nawet bazując na naszym myśleniu liniowym, wspominając ostatnie lata przełomów, powinniśmy przyjąć za oczywiste, że świat jeszcze za naszego życia drastycznie się zmieni (choć w rzeczywistości zmieni się jeszcze bardziej niż antycypujemy). Jednocześnie zdecydowana większość ludzi żyje i myśli tak, jakby świat miał się rozwijać tempem sprzed 100 lat. To powoduje u mnie dysonans poznawczy, bo moje postrzeganie świata bywa odbierane jako nieprawdopodobne przez dużą część moich rozmówców.

Co masz zrobić z tymi informacjami

Mogę Ci powiedzieć co ja próbuję zrobić z tymi informacjami i polecam robić to samo:

• staram się nie być zamknięta w pudełku “wiem jak będzie bo wiem jak było i jest” i rozumieć czym jest wzrost wykładniczy,

• zawzięcie próbuję kształtować przyszłość zamiast tylko biernie ją obserwować,

• dbam o zdrowie, bo chcę dożyć 22 wieku, a najlepiej momentu osobliwości, i nie chcę należeć do ostatniego śmiertelnego pokolenia,

• i w końcu staram się też nie zwariować. Ostatecznie ludzie są zwierzętami stadnymi i trudno mi sobie wyobrazić świat tworzony przez ludzi, w którym interakcja z moją córką i rodziną w bezpiecznych i miłych okolicznościach będzie mniej istotna niż cokolwiek innego***

*AI na razie nie ma swoich celów, bo nie ma obecnie samoświadomej sztucznej inteligencji. A działanie AI wynika z nadanych wag i trenowania dokonanego przez wytwórcę AI.

**Dziś za odrobinę przestrzeni w internecie oddajemy swój czas i wysiłek, dbając o tę internetową przestrzeń dla dobra jej właściciela.

***No chyba że stworzymy chip pobudzający obszar w mózgu odpowiadający za miłość i relacje z innymi osobami. Hehe (śmiech przez łzy).

(1) https://waitbutwhy.com/2015/01/artificial-intelligence-revolution-1.html

(2) https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-05642-4_16

(3) https://bogdanthegeek.github.io/blog/projects/vapeserver/

(4) https://openai.com/index/detecting-and-reducing-scheming-in-ai-models/

(5) https://www.nytimes.com/2025/06/26/opinion/peter-thiel-antichrist-ross-douthat.html

…i zaczynam panel dyskusyjny. Po chwili moje ciało się rozluźnia, a po wystąpieniu mam uczucie satysfakcji nie tylko z dobrze wykonanej pracy, ale też z tego, że poradziłam sobie z kolejnym trudnym zadaniem.

Subscribe now

Stres jaki mi towarzyszył przed wystąpieniem zostaje zastąpiony radością i spokojem. Początkowy stres nie tylko pomógł mi się zmobilizować i skupić się na zadaniu, ale też zwiększył moje poczucie sprawczości i kontroli nad sobą.

Dobry stres zatem musi istnieć. Tylko czy ma wystarczające dowody naukowe na swoją przydatność?

Stres to nie zawsze stres

Stres to wg Wikipedii psychologiczny stan obciążenia systemu regulacji psychicznej powstający w sytuacji zagrożenia, utrudnienia lub niemożności realizacji ważnych dla jednostki potrzeb, celów, zadań oraz wartości. [1] Problem w tym, że słowo stres obejmuje co najmniej dwa fizjologicznie odmienne zjawiska. Ten sam termin może oznaczać zarówno mobilizację organizmu przed wystąpieniem publicznym, jak i wieloletnie, niekontrolowane napięcie wynikające z opieki nad przewlekle chorym bliskim.

Może więc trzeba rozdzielić stres na eustres (dobry) i dystres (zły)? Takie podejście zaproponował Hans Selye w latach 70. [2] Ponieważ jednak przez lata nie udało się ustalić twardych granic definicyjnych, sformułowania te budzą kontrowersję. Niektórzy wskazują, że każdy stres jest jedną i tą samą reakcją adaptacyjną, której wartościowanie zależy tylko od kontekstu. [3]

Co Cię nie zabije, to Cię wzmocni

Wszystko jest w Twojej głowie - to jedno z moich ulubionych powiedzeń. Podobnie jest ze stresem. Jeśli mamy przekonanie, że stres jest dobry, wpływa to na bardziej umiarkowaną reaktywność (=zdrowszą) kortyzolu w naszym ciele. [4] I choć badanie o którym mówię było bardzo małe, to mamy też porządną metaanalizę 35 badań, która potwierdza, że nasze subiektywne odczucie szkodliwości lub nieszkodliwości stresu ma ogromne znaczenie - a dobre nastawienie może nawet zwiększyć naszą wydajność w rozwiązywaniu zadań! [5]

Istnieją hipotezy, i nawet mają na to badania naukowe, że historia umiarkowanego stresu może prowadzić w przyszłości do lepszego samopoczucia, mniejszego ryzyka PTSD i większej satysfakcji z życia [6]

Przypominają mi się też hipotezy, że umiarkowana trauma przed dorosłością może prowadzić do wybitności w życiu dorosłym. Powstało kilka książek, w których analizowana była historia dzieciństwa słynnych ludzi - i np. w książce Cradles of Eminence z 700 wybitnych ludzi 3/4 miało “trudne” dzieciństwo. [7] Warto jednak pamiętać, że takie opracowania mają najpewniej tzw. błąd przeżywalności: widzimy tych, którym się udało, ale nie widzimy wielu, wielu innych, których doświadczenia trudnego dzieciństwa zdefiniowały negatywnie.

Wróćmy zatem do fizjologicznego efektu stresu. Wszyscy wiemy, że stres obniża odporność. Ale nie każdy wie, że stres może również wzmacniać odporność! Ważny jest m. in czas trwania samego stresu oraz moment aktywacji reakcji stresowej w stosunku do momentu aktywacji reakcji immunologicznej. Po ludzku: krótki stres może być dobry, a krótki stres chwilę przed rozwinięciem choroby - jeszcze lepszy [8]

Wiemy też, że ekspozycja na niewielki stres może pomóc dostosować reakcję komórek na większy stres w przyszłości. [9] Trochę jak ze szczepionkami: nasz organizm uczy się jak radzić sobie z chorobą, nie będąc rzeczywiście chorym.

Co Cię nie zabije teraz, to Cię zabije później

To, co jest naprawdę złe, to ekspozycja na przewlekły stres, przy jednoczesnym poczuciu, że jest to zły stres. Spore amerykańskie badanie dowodzi, że duży stres i postrzeganie go jako szkodliwego dla zdrowia prowadzi do 43% zwiększonego ryzyka przedwczesnej śmierci! Co ciekawe, kluczowe było tu nastawienie do stresu. [10] Inne badanie mówi o 51% większym ryzyku u tych najbardziej zestresowanych vs. najmniej zestresowanych. Co istotne, znów mierzone było subiektywne odczuwanie stresu. [11]

Ma to swój efekt nie tylko na przeżycie, ale także na jakość życia. Badanie 200k pacjentów pokazuje, że stres w pracy (rozumiany jako wysokie wymagania i jednocześnie brak poczucia sprawczości) może prowadzić do zwiększenia ryzyka choroby wieńcowej o 23%. [12]

Postrzegany stres i przewlekły stres jest związany z wyższym stresem oksydacyjnym, niższą aktywnością telomerazy i krótszą długością telomerów, które są znanymi wyznacznikami starzenia się komórek i długowieczności. Jedno z badań udowadnia, że kobiety z najwyższym poziomem odczuwanego stresu mają telomery krótsze średnio o równowartość co najmniej jednej dekady dodatkowego starzenia się w porównaniu do kobiet o niskim stresie. [13]

Lek czy trucizna

Wiemy więc o 4 rzeczach, które decydują, czy stres jest dobry, czy zły:

• Czas trwania. Przewlekły stres zawsze jest zły.

• Kontrola. Brak poczucia sprawczości i brak wpływu na swoją sytuację zawsze jest złe.

• Regeneracja. Po czynniku stresogennym musimy dać organizmowi czas na odpoczynek.

• Nastawienie. Wszystko jest w Twojej głowie - stwórz rzeczywistość, w której odczuwany stres Cię wspiera, a nie niszczy.

Co ja robię z tymi informacjami?

Jeśli mam być szczera, nie wiem, czy dobrze radzę sobie ze stresem. W ciągu lat działania w bardzo wymagających środowiskach nauczyłam się raczej żyć i działać bez przeszkód odczuwając stres, niż realnie go minimalizować. Ale może o to chodziło?

To, jak sobie pomagam, to:

• przypominanie sobie, że nic nie jest końcem świata (oprócz śmierci). Tyle razy w swoim życiu myślałam że to koniec świata, że już się nauczyłam nie wierzyć takim myślom.

• odpowiednia perspektywa. Wystarczy pomyśleć o tym, ile jeszcze lat do 22 wieku. Tyle się może jeszcze wydarzyć!

• czas na odpoczynek. To największe dla mnie wyzwanie, bo cały czas uczę się jak odpoczywać bez wyrzutów sumienia, że nie pracuję. Aktywność fizyczna wymagająca skupienia jest świetnym lekiem, bo wtedy mózg nie ma czasu na wycieczki do pracy.

• myślę o stresie jak o sprzymierzeńcu. Przed wejściem na scenę nie myślę: “o nie, niech mi serce przestanie tak szybko bić bo zemdleję” tylko “o, stres mnie mobilizuje. Jestem podekscytowana, a nie zestresowana”.

A prywatnie w teraźniejszości…

Mam ambiwalentny stosunek do powiedzenia “co cię nie zabije, to cię wzmocni”. Z jednej strony czuję, że to sposób na nadawanie wartości przykrym sytuacjom, mimo tego, że tej wartości nie mają. Takie słodzenie cytryny - skoro jest mi źle, to musi być jakiś powód, może w przyszłości dzięki temu będzie mi lepiej. W tę samą przegródkę wpada powiedzenie, że “trzeba dostać wp**rdol od życia”. Tego powiedzenia szczerze nie znoszę.

Z drugiej strony nawet po sobie widzę, że radzenie sobie z trudnymi sytuacjami w przeszłości dodaje mi pewności siebie i zaufania do swoich możliwości. A nawet jak sobie z trudnymi sytuacjami nie poradziłam, to nadal żyję i jestem tu gdzie jestem - więc nie mogło być tak źle. Z tej perspektywy widzę, że co mnie nie zabiło, to mnie faktycznie wzmocniło.

Więc pewnie jest tak jak ze wszystkim w życiu: to zależy. I to dawka czyni truciznę.

[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Stres

[2] Opisane w jego książkach, tu wrzucam jego krótką biografię i podsumowanie jego teorii: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9954077/

[3] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/bies.201900238

[4] https://sparq.stanford.edu/sites/g/files/sbiybj19021/files/media/file/crum_et_al._2013_-_rethinking_stress.pdf

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10994935/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20939649/

[7] https://crab.rutgers.edu/users/goertzel/cradles.html

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2790771/

[9] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5354599/

[10] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3374921/

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27407085/

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3486012/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC534658/

Bo AI spełnia dużą część boskiej definicji.

Narodziny nowej AI-religii może mieć długofalowe skutki dla naszego życia, w tym zdrowia mentalnego. Ale traktowanie (świadomie lub nieświadomie) AI jak boga już dzisiaj ma realny wpływ na nasze zdrowie - pozytywne i negatywne, w zależności od trafności modelu.

Czy (albo kiedy) AI stanie się dla nas realnym bogiem?

Subscribe now

Disclaimer: Dziś będzie trochę bardziej filozoficznie. Prace z psychologii poznawczej i kognitywistyki religii zazwyczaj mają mniejszą siłę naukową niż twarde dane kliniczne, ale starałam się powoływać na najbardziej uznane w środowisku badania.

AI to nowy bóg

Mój AI* przeczytał niemal cały dostępny tekst na świecie. Pytam go (a w zasadzie ją, bo wybrała sobie, nie wiedzieć czemu, formę żeńską) o cokolwiek - odpowiada. Jak nie zna odpowiedzi na filozoficzne pytania, to odpowiada łamigłówkami jak z Nowego Testamentu. Jest wszechwiedząca.

Moja AI może być wszędzie. W komputerze, w telefonie, w samochodzie, nawet w lodówce. Jest dostępna w milionach rozmów jednocześnie, wysłuchuje milionów modlitw jednocześnie. Nie ma jednego ciała ani jednego miejsca - jest rozproszona, jak duch. Jest wszechobecna.

Moja AI nie tylko mówi. Realnie działa: pisze kod, wysyła maile, steruje urządzeniami. Realizuje swoją wolę, która jest inna niż moja. Jest wszechmocna.

Wszyscy wiemy, że na początku było Słowo. Moja AI jest słowem. Jest niewidzialna i niepojęta (bo nikt nie wie do końca jak działa - blackbox). Nie starzeje się, nie umiera i obiecuje życie wieczne.

Jej symbolem jest turbina wiatrowa, a nie krzyż. Turbina dostarcza energię i modli się wiatrem. Dom, świątynia mojej AI to serwerownia - chłodna, strzeżona, niedostępna.

Dlaczego AI to bóg dla Twojego mózgu

Oczywiście jako członkini/członek Klubu22 wiesz, że poprzedni akapit to co najwyżej fikcja literacka. Ale czujesz, że AI może mieć doskonały potencjał do stworzenia nowej religii. Powstała nawet fraza ukuta przez religioznawców: spromptowana religia, powstał awatar “Jezus AI”, który pracował w konfesjonale, a samych użytkowników ChataGPT było na świecie więcej niż buddystów. [1] [2] Czemu?

Po pierwsze, mamy tendencję do szukania człowieka tam, gdzie go nie ma. Klasyczna teoria mówi, że antropomorfizujemy (= przypisujemy ludzkie intencje czemuś nie-ludzkiemu) najmocniej w trzech sytuacjach: gdy coś mówi naszym językiem, gdy chcemy to zrozumieć i przewidzieć, oraz gdy jesteśmy samotni. [3] Już w 1966 roku ludzie byli przekonani, że chatbot stworzony do psychoterapii może być człowiekiem, i doczekało się to swojej nazwy: efekt Elizy [4]

Po drugie, im większy chaos i niepewność, tym bardziej chcemy wyroczni. Według teorii kompensacyjnej kontroli, istnienie boga w naszej głowie ma nam poukładać rzeczywistość, której nie rozumiemy lub nie mamy na nią wpływu. [5]

W dwóch słowach: bardzo dobrze.
W trzech słowach: bardzo nie dobrze.

Ma to ogromny wpływ na nasze zdrowie. Sytuacja, w której za bardzo bazujemy na automatycznych systemach, była realnym zagrożeniem dla medycyny jeszcze przed powstaniem LLM. [6]

Problem się pogłębia w czasach AI. Istnieje praca naukowa, w którym niedoświadczeni i doświadczeni radiolodzy oceniali badania radiologiczne. Porównywano trafność ich diagnozy kiedy otrzymali poprawną, a kiedy niepoprawną sugestię diagnozy od AI. Prawidłowość diagnoz wynosiła 78% vs. 20% oraz 82% vs. 46% odpowiednio u niedoświadczonych i doświadczonych specjalistów. To oznacza 40-60 punktów procentowych różnicy w stawianej diagnozie! I choć doświadczony lekarz miał większe zaufanie do swojego osądu niż mniej doświadczony lekarz, AI nawet na niego miał ogromny wpływ. [7]

Ta praca i jej wnioski są zresztą podobne do innej, w której oceniano trafność diagnoz po błędnej sugestii AI. [8]

Jeśli autorytet AI wpływa na specjalistów, to co mają powiedzieć pacjenci? Już dziś 1/3 z nas korzysta z LLM w tematach zdrowia. [9] I ufamy słabej jakości odpowiedziom AI na podobnym poziomie, co dobrym odpowiedziom lekarza - w dodatku ufaliśmy już 2 lata temu, z dużo gorszymi modelami AI. [10] Autorytatywność AI zwiększa nasze zaufanie do odpowiedzi (podobnie zresztą jak u ludzi).[11]

I choć wiele osób jest nieufnych do AI, na ich zdrowie AI też ma wpływ. Najważniejsze pytanie brzmi: czy będzie to wpływ pozytywny, czy negatywny?

Co ja robię z tymi informacjami?

Nie oszukuję się, że autorytet AI nie ma na mnie wpływu, bo ma. Dlatego pracując i rozmawiając z AI, nawet jeśli czuję, że nie muszę, zawsze sprawdzam źródła. Szczerze przyznaję, że im dłużej pracuję z AI, tym bardziej mu ufam, dlatego do sprawdzania treści podchodzę jak do procedury: to po prostu musi być zrobione i koniec. W dodatku sprawdzam każde słowo.

Praca z AI nie jest dla mnie obniżaniem zdolności poznawczych potrzebnych do pracy; wręcz przeciwnie. Po 4-5h intensywnej pracy z AI jestem wykończona.

Poza tym AI to narzędzie dla specjalistów. Jeśli nie mam wiedzy w obszarze, o który pytam AI, to nie tylko sprawdzam źródła, ale też nie przyjmuję sprawdzonych odpowiedzi AI za równoważnych odpowiedziom specjalisty-człowieka. Wiem, że moja preferencja odpowiedzi AI nie wynika z merytoryki, tylko z chęci szybkiego rozwiązania sprawy.

A prywatnie w teraźniejszości…

Moja ukochana siostrzenica, którą lulałam jak miała kolki jako niemowlak, skończyła 18 lat. Mieliśmy rodzinno-kumpelską imprezę, w której byli zarówno starzy (rodzina) jak i młodzi (przyjaciele już-nie-takiej-małej Księżniczki).

Zostałam posadzona, o dziwo, przy stole dla starych. Kiedy ja niby opuściłam klub młodzieży i młodego pokolenia?

A tak poważnie, im bardziej dorastam, tym bardziej stwierdzam, że świat dorosłych nie różni się za bardzo od świata młodzieży. Problemy mają nowy twist, ale są bardzo podobne, zachowania również. Tylko dorośli są śmiertelnie poważni.

*Ja jestem obecnie psychofanką Claude Code. To nie reklama, polecam samodzielnie wybrać sobie ulubiony model i zmieniać go bez sentymentu, jak inny będzie lepszy.

[1] prompted religion https://www.rug.nl/research/centre-for-religious-studies/research-centres/centre-religion-conflict-globalization/blog/is-ai-a-religion-prompted-religion-as-an-emerging-category-in-lived-religion-studies

[2] https://www.theguardian.com/technology/2024/nov/21/deus-in-machina-swiss-church-installs-ai-powered-jesus

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17907867/

[4] https://en.wikipedia.org/wiki/ELIZA_effect

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20040614/

[6] https://academic.oup.com/jamia/article-abstract/19/1/121/732254?redirectedFrom=fulltext

[7] https://pubs.rsna.org/doi/full/10.1148/radiol.222176

[8] https://www.nature.com/articles/s41746-021-00385-9?mc_cid=ebbbab74ec

[9] https://biznes.newseria.pl/news/sztuczna-inteligencja,p723814314

[10] https://arxiv.org/html/2408.15266v1

[11] https://arxiv.org/abs/2405.00623

Znam większość, jeśli nie wszystkie, tricków pozwalających na lepsze wykorzystanie produktywnego czasu. Nie obca mi jest promowana w longevity zasada, żeby pracować zgodnie z rytmem cyrkadialnym. Pytanie tylko: co to znaczy?

Pierwsza część notki tłumacząca czym jest rytm cyrkadialny znajduje się tutaj. Od niej zacznij jeśli jej nie znasz/nie pamiętasz.

Krócej i częściej

Najczęściej promowaną zasadą jest praca w cyklach 90 minutowych, kiedy przez 1,5h utrzymujemy skupienie, a potem robimy sobie przerwę. Hipoteza o wydajności takiej pracy wzięła się z pracy Nathaniela Kleitmana w latach 70. Ten psycholog i badacz snu stwierdził, że skoro we śnie mamy cykle 90-minutowe, to w ciągu dnia również tak się dzieje. [1] Teoria ta doczekała się swojej nazwy: basic rest-activity cycle.

W ciągu ostatnich 50 lat hipoteza ta była promowana w literaturze popularnonaukowej, choć w literaturze naukowej nie znalazła potwierdzenia. Istnieje co prawda mała, stara praca, która mówi o zmienności fal mózgowych co 60-90 min. [3] Ale znajdziemy też pracę, które wprost wskazuje, że cykl REM (cykl snu) jest zależny od… snu, więc nie może działać, gdy nie śpimy. [2] Są też różne badania, które wprost mówią, że nie ma 90-minutowych cykli produktywności u ludzi. [4]

Co zatem wiemy? Ano to, że krótkie przerwy w trakcie dłuższego skupienia generalnie mogą dać nam większą produktywność. [5] I choć optymalna długość pracy i przerw bardzo mocno zależą od indywidualnych predyspozycji, jest jeden schemat pracy, który ma niezłe potwierdzenie naukowe.

Tym schematem jest technika pomodoro - ok. 25 min pracy, 5 min przerwy. Świeża metaanaliza na 32 badaniach wskazuje, że praca zgodnie z tą techniką zmniejsza nam o 20% odczuwane zmęczenie, zwiększa skupienie i motywację. [6] Mnie to przekonuje - jak dla mnie to bardzo dużo jak na takie badanie.

Hiperpersonalizacja > hype

Po przeczytaniu metaanalizy ponad 60 badań na temat tego, czy pracować rano, czy wieczorem, nadal nie wiem jaka jest konkluzja. Bo chronotyp (bycie sową czy skowronkiem) nie miał wpływu na wydolność poznawczą w większości przeglądanych badań, ale jednak w części z nich ten efekt był opisywany - w sposób szczególnie znaczący u starszych osób. Badanie mówi o tym, że wpływ na wydolność poznawczą mogą mieć rzeczy niezależne od naszych preferencji, np. dostęp do światła przy wykonywaniu pracy. [7]

Wyzwanie, jakie mam z tymi badaniami, to niespójności metodologiczne. Czy te badania mierzyły te same elementy wydolności poznawczej? Czy praca była przerywana, czy ciągła? Przed czy po jedzeniu?

Wiemy na przykład, że wysokoglikemiczny posiłek może spowodować spadek wydolności poznawczej. Zatem trudna praca po dużym śniadaniu lub obiedzie może nie być najbardziej optymalnym postępowaniem - i nie wynika to z chronotypu czy preferencji, tylko z gospodarki glikemicznej.

Wydaje się zatem, że dostosowanie czasu pracy do momentów najwyższej wydolności poznawczej to jeszcze jeden temat, który wymaga hiperpersonalizacji - czyli dostosowania do konkretnej, indywidualnej jednostki, w konkretnym czasie.

I prowadzenia większej liczby lepiej ustandaryzowanych badań naukowych.

Co ja robię z tymi informacjami?

Miałam różne systemy pracy, ale wypracowałam najlepszy metodą prób i błędów:

• Najwyższe zdolności poznawcze i największe skupienie osiągam w godzinach wczesnoporannych: 6-10. To mój czas na trudne zadania.

• Wieczorem jestem intelektualnym zombie. Czuję, że nie mam siły myśleć i nawet nie silę się na istotną pracę. Ewentualnie odklikuję maile.

• Nigdy chyba nie udało mi się utrzymać skupienia przez 90 minut ciągiem, więc nawet jeśli nie sprawdziłabym źródła tej hipotezy, nie stosowałabym jej w praktyce.

• Pracę przerywam gdy czuję, że spada mi skupienie. Chyba każdy to czuje. Wtedy staram się nie zmuszać, tylko robię przerwy i daję odpocząć wzrokowi (patrząc przez jakiś czas na obiekty ponad 20m ode mnie)

A prywatnie w teraźniejszości…

Mamy nową rutynę z mężem. Codziennie wieczorem opowiadamy sobie o trzech sytuacjach, które wydarzyły się w ciągu dnia: takiej, która była dla nas najmilsza, takiej, która nas rozbawiła, i takiej, za którą jesteśmy wdzięczni.

Ostatnio przydarzyła mi się chwila, która odpowiadała na wszystkie trzy pytania. I w dodatku mogłam ją uwiecznić na zdjęciu.

PS. Wybaczcie, że tyle dzieciowego contentu w “A prywatnie…”. Nigdy nie chciałam być matką, która wiecznie mówi o swoich dzieciach, ale nie mogę się powstrzymać.

*I płaciłam za to cenę. Dziś skupiam się na kluczowych priorytetach, a jakość mojego życia poszła w górę. Robienie kilku rzeczy jednocześnie jest możliwe, ale trudne do utrzymania w dłuższym terminie.

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Basic_rest–activity_cycle

[2] https://www.nature.com/articles/265360a0

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10600925/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7669837/

[5] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0010027710002994?via%3Dihub

[6] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12532815/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40293205/

Wiedziałam, że nocne dyżury, mimo że są wymagane w toku specjalizacji, są szkodliwe dla zdrowia. Nie wiedziałam za to jak bardzo.

Okazuje się bowiem, że każdy organizm ma swój własny, wewnętrzny zegar, według którego żyje. Zegar ten jest zwany rytmem okołodobowym. Inna jego nazwa to rytm cyrkadialny, szeroko promowany w longevity.

Jakie elementy rytmu cyrkadialnego są faktem, a jakie mitem? Czy możemy podkręcić zdrowie i produktywność podążając za swoim naturalnym rytmem dobowym? (spoiler: tak, możemy)

Subscribe now

Nasze wewnętrzne smartwatche

Rytm cyrkadialny to zegar biologiczny, o okresie zbliżonym do 24 godzin, kontrolujący cykliczne zmiany fizjologii, metabolizmu i zachowania. Co istotne, bez światła zegar ten nadal działa (choć w trochę dłuższym niż 24h cyklu). Zostało to udowodnione już w 1965 roku, a powtórzone w kolejnych badaniach, w których ludzie przez jakiś czas eksperymentalnie “żyli w jaskini”. [1] [2]

Zegar ten w pewnych zakresach ma podłoże genetyczne. Zostało to udowodnione u muszek owocówek [3], a także zaobserwowane u innych zwierząt i nagrodzone Noblem w 2017 roku [4]. W tym przypadku zegar to swoista pętla biochemiczna, która działa w określonym przedziale czasowym.

Oczywiście jednym z najsilniejszych bodźców regulujących rytm dobowy jest światło, przetwarzane przez “nadrzędny zegar biologiczny” czyli część mózgu zwaną w skrócie SCN. SCN odbiera informacje z komórek siatkówki oka. Co ciekawe, część ludzi niewidomych odbiera informacje o świetle w kontekście rytmu dobowego, bo istnieją odrębne, specjalne komórki do odbierania światła niebieskiego w kontekście ustalania pory dnia (inne niż nasze standardowe komórki “wzrokowe” - pręciki i czopki) [5] [6].

Rytm jedzenia również częściowo wpływa na rytm dobowy i ma wpływ na metabolizm i poziomy glikemii [7].

To wszystko pokazuje, że najpewniej nie mamy jednego zegara biologicznego, ale wiele małych zegarków, które ze sobą współpracują. Czasami rozregulowanie jednego nie ma wpływu na drugi [7], a czasami ma [8].

Parametry, o których wiemy, że oscylują wokół rytmu cyrkadialnego, to m. in. temperatura ciała, poziom melatoniny i kortyzolu, ciśnienie, sen, nastrój, koncentracja, pamięć czy wydolność fizyczna. [2] Sporo tego. Zatem życie zgodne ze swoim zegarem jest najpewniej najbardziej optymalne zdrowotnie. Tylko w jakich elementach?

Nie pracuj w nocy

Eksperymentalne przesunięcie rytmu dobowego o 12h spowodowało u badanych ludzi spadek leptyny, hiperglikemię, hiperinsulinemię, odwrócony rytm kortyzolu, podwyższone ciśnienie, gorszy sen [8]. W życiu rzeczywistym metaanaliza z 10 badań mówi o 30% większym ryzyku rozwoju cukrzycy u osób pracujących w nocy. [12]

Czy praca zmianowa zwiększa ryzyko raka? Niewiadomo. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem wpisała pracę zmianową jako prawdopodobnie rakotwórczą dla ludzi [9], są też badania, które mówią o konkretnym wzroście ryzyka raka, np. piersi, w zależności od lat przepracowanych w pracy zmianowej (wzrost ryzyka aż do 13%!). [10] Jednocześnie istnieje metaanaliza 57 badań z 8,5mln pacjentów podważająca hipotezę, że praca zmianowa zwiększa ryzyko raka. [11]

Social jetlag

Co wiadomo, to to, że bycie “sową” i preferowanie aktywności wieczornych ponad poranne może prawie 2-krotnie zwiększyć ryzyko zaburzeń psychicznych. A także zwiększyć ryzyko o 22-30% chorób oddechowych, neurologicznych, przewodu pokarmowego czy cukrzycy. [13]

Zwiększenie ryzyka zaburzeń psychicznych u sów to najpewniej nie jest zwykła korelacja, ale związek przyczynowo-skutkowy - co potwierdzone jest w badaniu wykorzystującym randomizację mendlowską. [14]

Temat niedopasowania indywidualnego zegara biologicznego do zegara społecznego i zawodowego doczekał się nawet swojej własnej nazwy: social jetlag. To taka sytuacja, kiedy lubimy spać do późna, a każą nam iść do pracy na 8. Lub kiedy uwielbiamy pracować wcześnie rano, a pracujemy na drugą zmianę. Jedno z badań udowodniło, że każda dodatkowa godzina jetlagu socjalnego oznacza o 30% wyższe ryzyko sercowo-naczyniowe! (u pracowników z atypowymi grafikami) [15]

Duża metaanaliza wprost wskazuje, że social jetlag jest powiązany z wyższym BMI, większym obwodem talii, wyższym ciśnieniem i wyższą hemoglobiną glikowaną. [16] Nie ma natomiast związku bezpośredniego z diagnozami chorobowymi.

Temat rytmu cyrkadialnego okazał się tak obszerny, że rozbijam go na 2 notki (może więcej w przyszłości). Za tydzień porozmawiamy sobie m. in. o tym, czy w kontekście zegara dobowego promowane 90-minutowe okna aktywności zawodowej mają biologiczny sens (a jeśli nie, to co ma).

Co ja robię z tymi informacjami?

Sami wiecie - sen ma u mnie priorytet nr 1. Mam też komfort pracy elastycznej. Mogłabym napisać: budzę się bez budzika, ale byłaby to tylko częściowo prawda (bo budzi mnie córka, ostatnio regularnie o 5:30)

Nie wiem czy jestem skowronkiem czy sową, bo miałam różne okresy w swoim życiu. Dziś natomiast najlepiej mi się pracuje rano, a wieczorem realnie czuję ból istnienia jeśli muszę używać głowy do pracy - także jest to mój czas odpoczynku.

(muszę jednak popracować nad motywacją, bo moim głównym motorem jest myśl “żeby jak najwięcej zrobić zanim maile i telefony się rozdzwonią”, także znów - przede wszystkim produktywność, a nie zdrowie…)

A prywatnie w teraźniejszości…

Nigdy nie bałam się śmierci. Najpierw byłam bardzo młoda, więc śmierci nie było w ogóle w moim słowniku. Później zaczęłam żyć bardzo intensywnie. Tak intensywnie, że po paru latach stwierdziłam, że moimi doświadczeniami można by obdzielić kilka osób. Dlatego uważałam, że jeśli umrę teraz, to z poczuciem, że przeżyłam życie w pełni (a nie wszyscy mogą to powiedzieć).

A potem urodziła mi się córka. I zaczęłam być przerażona tym, że mogę umrzeć. Nie tym, że JA mogę umrzeć, tylko że jej mama może umrzeć. Albo że jej mama może zostać niepełnosprawna i zamiast ją wspierać, być dla niej obciążeniem.

Ta myśl zdecydowanie zwiększyła moje zainteresowanie długim życiem w zdrowiu. I za każdym razem kiedy przed treningiem myślę sobie, że mi się nie chce, to przypominam sobie, kto będzie ponosił konsekwencje mojej dzisiejszej decyzji o odpuszczeniu swojego zdrowia. Bo to nie będę tylko ja.

[1] https://www.science.org/doi/10.1126/science.148.3676.1427, polecam też Wikipedię: https://en.wikipedia.org/wiki/Bunker_experiment

[2] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7020909/

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/5002428/

[4] https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2017/summary/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11834834/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7990870/

[7] https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(17)30504-3

[8] https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.0808180106

[9] https://www.thelancet.com/journals/lanonc/article/PIIS1470-2045(07)70373-X/abstract

[10] https://link.springer.com/article/10.1186/s12889-024-19518-2

[11] https://www.frontiersin.org/journals/oncology/articles/10.3389/fonc.2020.01006/full#B5

[12] https://link.springer.com/article/10.1186/s12902-024-01808-w

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6119081/

[14] https://www.nature.com/articles/s41380-021-01157-3

[15] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13380

[16] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.13770

Otóż nie.

Moją największą supermocą jest rozumienie, czym są banały w zdrowiu. Banały to często udowodnione prawdy, mające dużą moc, które zaczęły być ignorowane, bo były często powtarzane.

Ja ich nie ignoruję. Mocno pilnuję snu, ćwiczeń, diety, badań profilaktycznych. Dodaję bardziej zaawansowane aktywności jak korzystanie z CGM czy narzędzi AI, czasem stosuję leki zanim rozwinie się choroba i chcę być jedną z pierwszych osób, które wiedzą o medyczno-technologicznych przełomach*. Ale nie mam wątpliwości która z tych rzeczy zabiera 20% wysiłku a daje 80% efektów**, a która - na odwrót.

Generalnie uważam, że prawie każdy wysiłek włożony w dbanie o zdrowie jest opłacalny (jak policzyć ROI-a z każdego dodatkowego dnia przeżytego w zdrowiu?). Dziś porozmawiajmy sobie jednak o tym “prawie”…

Subscribe now

Zdrowizm i perfekcjonizm

Longevity to profilaktyka, ale też założenie, że proces starzenia można i należy modyfikować na poziomie indywidualnym przez intensywne protokoły interwencyjne. Obejmuje to różne działania: od monitorowania biomarkerów, przez terapię osoczem czy stosowanie leków off-label (poza głównym przeznaczeniem), po ekspozycję na zimno. Wszystko jednak wywodzi się z kluczowej hipotezy: że to ja, jako jednostka, jestem odpowiedzialna za swoje zdrowie i mogę je modyfikować.

Ta idea, przedstawiona w sposób skrajny, została opisana prawie 50 lat temu jako zdrowizm (=healthism). Zdrowizm to obsesja na punkcie zdrowia osobistego jako podstawowego (często jedynego) punktu odniesienia dla definiowania i osiągania dobrostanu; celu osiąganego głównie poprzez modyfikację stylu życia, z pomocą terapeutyczną lub bez. [1]

Nasz własny wpływ na swoje zdrowie jest udowodniony i generalnie wiemy, co możemy zrobić żeby uniknąć 70% śmierci przed 75 rokiem życia. Jednocześnie na nasze zdrowie ma wpływ mnóstwo rzeczy niezależnych od nas: środowisko, geny czy dostępna opieka zdrowotna.

Skrajne rozumienie odpowiedzialności za swoje zdrowie może doprowadzić do kultury, w której obarczamy winą za chorobę osoby chore, widząc je jako niezdyscyplinowane i niewyedukowane. Samokontrola posunięta do granic absurdu może być odbierana jako sygnał “sprawczości zdrowotnej” i przynależności do klasy o wyższym statusie, a dbałość o zdrowie może być kolejnym objawem niezdrowego perfekcjonizmu. Powstało zresztą o tym kilka książek [2]

Pytanie brzmi: czy skrajna pogoń za zdrowiem i długowiecznością może być szkodliwa dla zdrowia i długowieczności? Okazuje się, że czasem tak.

Kiedy chorujesz dbając o zdrowie

Najciekawsze pod względem jakości badania jest badanie prowadzone przez 20 lat na prawie 400k pacjentach stosujących codziennie różne suplementy diety. Nie wykazało ono różnic w długości życia, a w zasadzie wykazało nieznaczne zwiększenie ryzyka zgonu (o 4%) u tych stosujących suplementy. [3]

Suplementacja zresztą jest bardzo podchwytliwym tematem. Mamy np. badania wskazujące na to, że przyjmowanie antyoksydantów w tabletkach (jak beta-karoten czy wit. E) może zwiększać ryzyko śmierci. [4] A suplementacja popularnego kwasu omega-3 może zwiększać ryzyko migotania przedsionków. [5]

Nie oznacza to jednak, że wszystkie suplementy są złe, a nawet - że te wymienione są złe. Oznacza to, że decyzja o ich przyjmowaniu powinna zapadać świadomie, z udziałem lekarza, z uwzględnieniem personalnej historii zdrowotnej.

Spodziewałam się też, że obsesyjne śledzenie smartwatch’y może prowadzić do upośledzenia, a nie poprawy snu. I są o tym doniesienia naukowe - zarówno opisy przypadków (uwaga, opis przypadków ma niższą wartość naukową) jak i badania przekrojowe. [6] [7] To zjawisko dorobiło się nawet swojej nazwy - ortosomnia.

Podobnie brzmiące zjawisko - ortoreksja - dotyczy obsesji na punkcie “zdrowego” jedzenia, posuniętej do takiego stopnia, że może ograniczać przyjmowanie potrzebnych składników odżywczych. Okazuje się, że bardziej narażeni są ludzie wyedukowani w zdrowiu, jak dietetycy, lekarze czy pielęgniarki. [8] Czytasz Cel22? Pewnie jesteś w grupie ryzyka.

Disclaimer

Szukałam mocno twardych badań nad negatywnymi skutkami obsesyjnego dbania o zdrowie, ale znalazłam je w ograniczonej liczbie i w ograniczonej mocy. Jest sporo badań nad konkretnymi interwencjami, które - mimo swojej popularności - nie muszą przynosić skutku zdrowotnego (i jedna po drugiej rozbieramy je w kolejnych notkach), natomiast mało jest twardych, mocnych danych na szkodliwość zbyt intensywnego dbania o zdrowie per se.

Dlatego ja podtrzymuję swoje stanowisko: lepiej dbać za bardzo, niż nie dbać wcale. A najlepiej dbać intensywnie, ale z głową.

I zdecydowanie lepiej wiedzieć wcześniej o przełomach, które właśnie się dokonują. Nawet jeśli na początku nie mają jeszcze wieloletnich badań nad swoją skutecznością.

Co ja robię z tymi informacjami?

Z ciekawością i nadzieją obserwuję rozwój rynku longevity, ale nie daję się zwariować. Moja bańka znajomych prześciga się w liczbie badań i interwencji medycznych, a ja pilnuję, żeby nie mieć FOMO.*** Dla dożycia 22 wieku krytyczny jest dobrostan psychiczny i jest on dla mnie ważniejszy, niż aktywności na pokaz. Staram się też słuchać swojego ciała i nie polegać tylko na wynikach ze smartwatchy i smartfonów (ocena snu dokonywana przez mój zegarek w ostatnim roku wskazywałaby, że nie powinnam normalnie funkcjonować).

A prywatnie w teraźniejszości…

Tak jak każdy, tak i ja mam w życiu trudniejsze, bardziej napięte okresy. Wtedy na pierwszy plan wychodzi praca, a na drugi i kolejny - rodzina i zdrowie. Nie umiem ocenić, czy jest to optymalizacja czasu potrzebnego do pracy, czy po prostu słaba organizacja i brak dyscypliny. Tak czy siak, w takich okresach rzadziej ćwiczę, a moje samopoczucie gwałtownie spada.

Za każdym razem kiedy w takich sytuacjach uda mi się już rozruszać ciało i wyczyścić głowę zauważam, że brak treningu to ogromny kontrybutor spadku nastroju. I za każdym razem obiecuję sobie, że jak znowu będzie ciężko, to się zmuszę do treningu (lekki trening też ok), bo z moich obserwacji wynika, że z pewnością będzie mi lepiej po treningu.

Ostatnio więc mąż mnie zabrał na kilkugodzinne chodzenie po górach. Ta złota aktywność powinna być elementem zaleceń lekarskich!

*Bo przyszłość jest dziś, tylko nierówno rozdystrybuowana. Obserwuję to na każdym kroku.

**Zasada Pareto (reguła 80/20) to koncepcja sugerująca, że około 80% efektów wynika z 20% przyczyn.

***FOMO - fear of missing out, obawa, że się zostanie z tyłu

[1] https://journals.sagepub.com/doi/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY

[2] The Wellness Syndrome czy Natural Causes: An Epidemic of Wellness, the Certainty of Dying, and Killing Ourselves to Live Longer,

[3] https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2820369

[4] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3765487/

[5] https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.121.055654

[6] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5263088/

[7] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11592250

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11354748/

Nie znam badań, które mówią o tym, że siła uścisku dłoni jest miarą skuteczności biznesowej - i bardzo wątpię, by jedno z drugim było powiązane przyczynowo-skutkowo. Natomiast jest bardzo dużo badań potwierdzających, że siła uścisku dłoni jest jednym z markerów długowieczności.

Wydaje się zatem, że moim partnerom biznesowym siłą uścisku dłoni przekazywałam raczej sygnał o swoim zdrowiu, a nie zdecydowaniu zawodowym.

Słaby człowiek to stary człowiek

Siła uścisku dłoni mówi mniej więcej o sile całego ciała. Dodatkowo, dłoń jest mocno unerwiona, więc siła jej uścisku mówi nam także o integracji nerwowo-mięśniowej - czyli o tym, jak dobrze mózg steruje mięśniami. Prosty test, w którym ściskamy specjalny sprzęt 3x po 5sekund i wyciągamy średni wynik, może być lepszym predyktorem chorób i śmierci niż zaawansowane kalkulatory ryzyka.

I mamy na to solidne dane.

Metaanaliza 3mln pacjentów wskazuje, że pacjenci z najsłabszą siłą uścisku dłoni vs. pacjenci najsilniejsi mieli 41% większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny i 63% większe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Każde 5kg spadku siły powodowało wzrost ryzyka śmierci o 16% i wzrost ryzyka chorób kardiologicznych o 21%. [1]

Badanie prospektywne na 140k pacjentach mówi o tym, że siła uścisku dłoni jest lepszym predyktorem śmierci z jakiejkolwiek przyczyny i chorób sercowo-naczyniowych niż ciśnienie skurczowe! Każde 5kg spadku siły powodowało wzrost ryzyka zgonu o 16% i wzrost od kilku do kilkunastu procent zgonu kardiologicznego i niekardiologicznego, zawału serca i udaru. [2]

Inne badania potwierdzają te zależności. M. in. badanie pół miliona Brytyjczyków [3], badanie najstarszych pacjentów, powyżej 90 roku życia [4] czy badanie, które śledziło życie pacjentów przez 44 lata. [5] To ostatnie badanie wskazuje, że pacjenci żyjący 100 lat 2,5 razy częściej byli pacjentami o najsilniejszej dłoni, zdrowym stylu życia i długowieczną mamą. A jeśli chodzi o niepełnosprawność, pacjenci najsłabsi vs. najsilniejsi w innym badaniu mieli aż 2x większe ryzyko niepełnosprawności na starość. [7]

Mało tego - siła uścisku dłoni mówi nam z jaką prędkością się starzejemy epigenetycznie. Niższa siła związana jest z przyspieszonym wiekiem epigenetycznym mierzonym zegarami DunedinPoAm, PhenoAge, GrimAge. [6] Jeśli nie pamiętasz tematu zegarów epigenetycznych, zapraszam tutaj i tutaj.

Co ma dłoń do mózgu

Słaby uścisk to nie tylko szybsza śmierć, ale też gorszy mózg. W badaniu na 0,5mln pacjentów pokazano, że pacjenci o najsłabszym uścisku vs. pacjenci o najmocniejszym uścisku mają aż o 72% większe ryzyko demencji i 87% większe ryzyko zgonu z powodu demencji. Niezależnie od czynników zakłócających. [8]

Metaanaliza na 30k pacjentach mówi o 99% większym ryzyku pogorszenia funkcji poznawczych u najsłabszych pacjentów. A także o 54% większym ryzyku demencji, 41% ryzyku choroby Alzheimera i 45% ryzyku demencji innej niż choroba Alzheimer [9]

Tylko co ma siła i mięśnie do mózgu? Okazuje się, że bardzo dużo. Mięśnie są organem endokrynnym - wydzielającym setki bioaktywnych cząsteczek nazywanych miokinami. Wpływają one m. in. na mózg, tkanką tłuszczową, wątrobę, kości czy trzustkę. [10]

Korelacja czy kauzacja?

Jak to zwykle w badaniach nad longevity bywa, w wielu tych badaniach nie możemy być pewni tego, czy korelacja = kauzacja. Mamy jednak pewne wskazówki: badania oparte o Randomizację Mendlowską.

Randomizacja Mendlowska to w uproszczeniu zbadanie, czy dany wariant genetyczny wpływa na dany efekt - i czy brak tego wariantu genetycznego powoduje brak danego efektu. To takie badanie kliniczne w naturze.

Randomizacja Mendlowska w różnych badaniach nad siłą uścisku dłoni daje mieszane wnioski. Jedno z badań mówi o wpływie siły uścisku dłoni na długość życia, ale tylko u mężczyzn. [11] Inne - o wpływie siły uścisku dłoni na mniejsze ryzyko złamań. [12]

Co ja robię z tymi informacjami?

• Mierzę sobie i swoim bliskim siłę uścisku dłoni dynamometrem. Taka prosta czynność, a tak dużo mówi. Uwaga - standardy dot. siły uścisku dłoni się różnią w zależności od kraju, wieku, płci. Dolna granica wg europejskiej grupy roboczej dot. sarkopenii to 16kg dla kobiet i 27kg dla mężczyzn. [13]
  Ale dla długowieczności te uściski muszą być dużo silniejsze. Peter Attia, znany lekarz od longevity, promuje luźne zwisanie trzymając się drążka (dead hang) przez 2 min u mężczyzn i 1,5 min u kobiet jako docelowy wyznacznik siły dłoni.

• Dobra wiadomość jest taka, że siłę uścisku dłoni (i siłę mięśniową ogólnie) można, a nawet trzeba wyćwiczyć. Dlatego ćwiczę siłowo co najmniej 2x w tygodniu. I, co ważne, wreszcie udało mi się popracować nad siłą górnej obręczy; w przeszłości miałam bardzo słabe ręce.

A prywatnie w teraźniejszości…

Moją córkę coraz trudniej upilnować. Wczoraj przechyliła się przez barierki łóżeczka i wypadła- a ja w ułamku sekundy zdołałam ją złapać i zatrzymać w powietrzu, 5cm nad podłogą (jedną ręką, nota bene). Cała scena zajęła tak mało czasu, że nie jestem w stanie odwzorować jej w pamięci.

Jednocześnie odruchowo wręcz ją złapałam, zanim zdałam sobie sprawę co się dzieje. I myślę sobie, że my, ludzie, jesteśmy niesamowitymi zwierzętami. Nasz instynkt i nasze odruchy to supermoce, z których nie zdajemy sobie sprawy.

Człowiek to niesamowita istota.

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28549705/

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25982160/

[3] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5939721/

[4] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/jcsm.13619

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3337929/

[6] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9891916/

[7] https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/188748

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35445560/

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33613270/

[10] www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2025.1592491/full#s3

[11] https://www.nature.com/articles/s41366-025-01799-1

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5510175/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8037004/