Ruch, relacje i relax - brzmi jak przepis na długowieczność. I choć Grecy faktycznie mają trochę dłuższą średnią długość życia, daleko im do podium w rankingu krajów. Mówi się jednak, że istnieją tzw. blue zones, (=niebieskie strefy) czyli regiony, w których ludzie żyją zaskakująco długo. Miałoby się tak dziać m. in. przez dobry wpływ otoczenia i specyficznego stylu życia.

Czy zatem chcąc dożyć 22 wieku powinniśmy się przeprowadzić do niebieskiej strefy?

Subscribe now

Blue Zone to biznes

Pojęcie niebieskiej strefy pojawiło się w literaturze naukowej na początku tego wieku i oznaczało obszar geograficzny z wyższym niż standardowy odsetkiem stulatków. Praca opisywała górzystą część Sardynii, a większą liczbę stulatków próbowała tłumaczyć ruchem lub genetyką. [1] Niedługo później blue zones rozszerzono o kolejne regiony: Okinawę (Japonia), półwysep Nicoya (Kostaryka), wyspę Ikaria (Grecja) [2] oraz społeczność adwentystów z Loma Linda (Kalifornia) [3]

Zaraz po pierwszych pracach naukowych, dziennikarz z National Geographic promujący te obszary jako niebieskie strefy zastrzegł termin „Blue Zone” jako znak towarowy i założył spółkę Blue Zones LLC. W 2020 roku spółkę przejęła organizacja Adventist Health [3]

Od kilku lat niebieskie strefy stanęły pod ostrzałem części naukowców. Najpopularniejszy z nich, demograf Saul Justin Newman, dostał za swoje prace satyryczną nagrodę Ig Nobla.* [5] Twierdzi on, że skupiska skrajnej długowieczności korelują z ubóstwem, słabą rejestracją urodzeń i oszustwami emerytalnymi. W jego interpretacji są więc w dużej mierze artefaktem błędów w danych o wieku. [6]

Wydawać by się mogło, że tak twardy punkt końcowy jak czas od daty urodzenia do teraz powinien być łatwy do określenia. Nic bardziej mylnego; literatura w zakresie blue zones jest dla mnie trudniejsza do oceny niż w medycynie. Spróbujmy jednak przyjrzeć się tym 5 niebieskim strefom.

Starzy mężczyźni z Sardynii i z Kostaryki - tak

Na Sardynii badacze nie pytali ludzi, ile mają lat. Liczyli urodzenia sprzed stu lat w księgach cywilnych, sprawdzali w księgach parafialnych, odtwarzali całe drzewa genealogiczne wsi.

Np. we wsi Villagrande prześledzono losy ponad 98% wszystkich urodzonych w latach 1876–1912. Mężczyźni dożywali tam setki prawie tak często jak kobiety, co na świecie jest ewenementem. A spośród osób, które dożyły 50 lat, 75. urodziny osiągnęło 74% mężczyzn i 75% kobiet wobec 49% mężczyzn i 64% kobiet w kohortach włoskich. [7]

Najnowszy preprint (=nierecenzowane jeszcze badanie) pokazuje, że prawdopodobieństwo dożycia od 70 do 100 lat u sardyńskich mężczyzn rosło do 2017 roku (z 1,77% w 1999 do 3,79%). Jednocześnie oczekiwane trwanie życia kobiet w wieku 70 lat było w 1999 roku niższe niż we Włoszech. [8]

W Kostaryce natomiast każdy obywatel ma numer, który wskazuje tom, stronę i linijkę księgi urodzeń. Państwo prowadzi ją od 1883 roku. Na tych danych mężczyźni z Nicoyi mieli ryzyko zgonu niższe o 20% niż reszta kraju, głównie ze względu na niższe ryzyko sercowo-naczyniowe. [9]

Ta przewaga dotyczyła jednak głównie mężczyzn i ludzi urodzonych ponad sto lat temu. W Nicoyi rocznik 1905 miał umieralność o 33% niższą niż reszta kraju. Rocznik 1945: o 10% wyższą. [10]

Japonia, Grecja i Adwentyści z Kalifornii - nie wiadomo

Okinawa została ogłoszona niebieską strefą i zakwestionowana w tym zakresie przez tą samą osobę. Rejestry na wyspie zostały niemal całkowicie zniszczone w czasie bitwy o Okinawę w 1945 roku i odtwarzano je z deklaracji, co każe nam zastanowić się nad ich wiarygodnością. Sądowych korekt danych było 30 razy więcej niż średnio w Japonii. [11] Dziś Okinawczycy w wieku 50–89 lat umierają częściej niż przeciętni Japończycy w tym samym wieku[12].

Na Ikarii sprawdzanie wieku stulatków opiera się na nieopublikowanym raporcie dla National Geographic. Sami badacze przyznają, że spośród stref Ikaria ma najsłabsze źródła danych, choć zapewniają, że długowieczność jest prawdziwa. [2][13]

A Loma Linda trafiła na listę (cytuję jednego z twórców koncepcji) na wyraźną prośbę redaktora, który chciał mieć przykład amerykański. [3] Niezależny przegląd 65 prac wyklucza ją jako niebieską strefę. [14]

Power 9

Dowody dla niektórych miejsc są solidne, dla innych nie. No i głównie dotyczą osób urodzonych na przełomie wieków XIX i XX. Czy jednak można wyciągnąć jakiś wspólny mianownik dla stylu życia ludzi z blue zones?

Na bazie obserwacji tych regionów powstał zestaw dziewięciu zasad stylu życia. Stał się on jednym z najbardziej rozpoznawalnych przekazów popularnej kultury długowieczności. Brzmi mniej więcej tak: [4]

• ruszaj się,

• miej cel w życiu,

• radź sobie ze stresem,

• jedz mniej,

• jedz rośliny,

• regularnie pij wino,

• przynależ do religijnej społeczności,

• stawiaj rodzinę na 1wszym miejscu,

• miej dobry kręg towarzyski

Czyli trochę rad popartych badaniami naukowymi, trochę mądrości życiowych i trochę totalnych bzdur.

Co ja robię z tymi informacjami

Kształtując swój styl życia opieram się na badaniach naukowych i zdrowym rozsądku, a czasem myśleniu futurystycznym. Staram się nie ulegać marketingowym modom i weryfikuję, kto w czym ma biznes.

A jeśli przeprowadzę się do Grecji, to przede wszystkim dla słońca (z odpowiednią ochroną UV!).

A prywatnie w teraźniejszości…

Siga, siga ma swoje uzasadnienie. W klimacie greckim, szczególnie w sezonie i zaraz przed nim/po nim, naprawdę trudno pracować - nawet mi, pracoholiczce. Także jak zacznę się opóźniać z newsletterem to znak, że siga, siga wzięłam sobie do serca.

*Ig Nobel to - jak wskazują twórcy - nagroda dla tych, których odkrycia sprawiają, że ludzie się śmieją, a potem zaczynają myśleć. Polecam

https://improbable.com/

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0531556504002141?via%3Dihub

[2] https://austriaca.at/?arp=0x003fad7a

[3] Nowsze źródło powołujące się na historię: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12119521/

[4] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6125071/

[5] https://improbable.com/ig/winners/#ig2024

[6] https://www.biorxiv.org/content/10.1101/704080v4

[7] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4061/2011/153756

[8] https://www.researchsquare.com/article/rs-8497718/v1

[9] https://austriaca.at/?arp=0x003fad7c

[10] https://www.demographic-research.org/articles/volume/49/27

[11] https://www.demographic-research.org/volumes/vol25/7/25-7.pdf

[12] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joim.13764

[13] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.4061/2011/679187

[14] https://www.aginganddisease.org/EN/10.14336/AD.2025.0461

Problem w tym, że w składzie tych żelków było pełno cukru. Oprócz kreatyny konsumenci tych żelków pochłanialiby niemałą ilość substancji o udowodnionej szkodliwości - i robiliby to w najgorszy możliwy sposób, czyli przewlekły, dzień w dzień.

Kreatynę można dziś spotkać wszędzie. W żelkach, w porannej kawie, w poradach dla kobiet po 40, w podcastach o longevity i ćwiczeniach fizycznych. I faktycznie jest jednym z lepiej przebadanych suplementów diety. Pytanie brzmi: czy moda na kreatynę jest uzasadniona?

Subscribe now

Dobrze przebadany suplement

Kreatyna to związek chemiczny, który występuje naturalnie w organizmie człowieka, głównie w mięśniach. Samo słowo kreas oznacza po grecku mięso.

Monohydrat kreatyny (=postać kreatyny najczęściej spotykana w suplementach) należy do najszerzej przebadanych suplementów diety. Jeden z niedawnych przeglądów bezpieczeństwa objął 684 badania RCT* z udziałem prawie 13 tys. osób. [1]

Suplementy z kreatyny mają wspomagać mięśnie, kości i mózg - tak przynajmniej wynika z literatury marketingowej. Ponieważ jednak mamy obszerną literaturę medyczną, możemy powiedzieć na jakie jej działania mamy dowody.

A dowody mamy na to, że suplementacja kreatyny w połączeniu z treningiem oporowym poprawia siłę mięśni.

Siła miśku, ale z ciężarami

W 2016 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności stwierdził, że kreatyna poprawia siłę mięśni u osób po 55. roku życia [2]. Pod warunkiem, że jedzą co najmniej 3 g dziennie i regularnie trenują siłowo. To ważne oświadczenie, bo ten Urząd nie wydaje takich ogłoszeń bez solidnych dowodów.

I faktycznie mamy badania potwierdzające wpływ kreatyny na siłę. M. in. najnowsza niezależna metaanaliza z 2026 r., obejmująca osoby po 60 r.ż. stwierdziła, że kreatyna dodana do treningu siłowego daje mały, ale realny przyrost siły. Jeśli chodzi o masę mięśni i sprawność w codziennym życiu, efekt jest niepewny. [3]

Inne metaanalizy z 2024 i 2025 potwierdzają pozytywny wpływ na siłę przy zastosowaniu treningu i suplementacji kreatyny. [4] [5] [6]

Czy możemy sobie zatem odpuścić trening i zajadać się żelkami? Zdecydowanie nie. W jednym z najdłuższych badań bez ćwiczeń (2 lata, 200 kobiet, dawka 3 g) kreatyna nie zmieniła ani masy mięśni, ani ich sprawności, ani kości. [7] [8]

Jest jednak jedna rzecz kluczowa, która może wzmocnić rekomendacje dot. kreatyny: jej codzienna dawka. W niższych dawkach efekt kreatyny jest zerowy bez treningu lub niewielki z treningiem, ale w większych dawkach może przynosić więcej korzyści. Jedno z nowszych badań wskazuje na wzrost siły i masy beztłuszczowej w grupie niećwiczącej, pod warunkiem przyjmowania kilkukrotnie wyższej dawki kreatyny. [9] Badanie ma sporo do poprawy i istnieją badania zarówno potwierdzające jak i przeczące tej tezie. To ciekawy kierunek do naukowego eksplorowania.

Kości i mózg = dowody słabe i niespójne

Choć istnieje starsze badanie potwierdzające pozytywny wpływ suplementacji kreatyny na kości, [10] nowsze badania tego wpływu nie potwierdzają. [7] [11] [12]

A czy kreatyna wpływa na pamięć? Komunikacja marketingowa opiera się m. in. na badaniu z 2023, które tak twierdzi. [13] Problem w tym, że badacze liczyli niektóre badania podwójnie. Po korekcie efekt zniknął dla ogółu badanych, utrzymał się jedynie u osób starszych, ale opiera się na kilku małych badaniach. [14]

W chorobach neurologicznych mamy 3 x NIE: kreatyna nie ma dowodów na wsparcie leczenia pacjentów z chorobą Parkinsona, chorobą Huntingtona i ze stwardnieniem zanikowym bocznym. [15] [16] [17]

Ten sam Urząd, który potwierdził wpływ kreatyny na siłę, w 2024 odrzucił wniosek, że kreatyna poprawia funkcje poznawcze. Nie wykazano związku przyczynowo-skutkowego. [18]

Kto pisze, kto produkuje

Jak to bywa przy suplementach diety, tu również w wielu badaniach mamy konflikty interesów i powiązania z organizacjami mającymi biznesową korzyść z wykazywania pozytywnego wpływu kreatyny na organizm. Trzeba zachować ostrożność, choć dowody na wsparcie siły mięśni przy jednoczesnym treningu są dość mocne.

Dodatkowym wyzwaniem jest możliwy brak suplementu w suplemencie. Akurat żelki z kreatyną zostały wzięte pod lupę i na 12 produktów 5 nie zawierało kreatyny wcale lub zawierało jej dużo mniej niż twierdzono na etykiecie. [19] Podobno proces produkcji żelków nie sprzyja stabilności monohydratu kreatyny. Muszę też wspomnieć, że to badanie nie było niezależne.

I tu jak zwykle wraca jedno, to samo pytanie jak przy każdym suplemencie: skąd mamy wiedzieć, czy jemy to, co producent deklaruje?

Co ja robię z tymi informacjami?

Dziś - niewiele. Zastanawiam się nad suplementacją kreatyny, ale ciągle zadaję sobie pytanie: czy lepiej podziała suplement, czy dodatkowy trening w tygodniu? I idę na dodatkowy trening.

Lepiej startować od podstaw.

A prywatnie w teraźniejszości…

Mam nową pasję. Jest bardzo adekwatna do mojego tempa życia i świata AI. Robię coś własnymi rękami, co jest zupełnie bezużyteczne w kontekście możliwości zakupowych w zachodnim świecie.

Mianowicie: zaczęłam robić na drutach. Co to za frajda! Nie sądziłam, że osoba tak napędzana dopaminą jak ja może znaleźć fun w tak nudnym zajęciu. Polecam! (na razie)

No i chwalę się swoim pierwszym dziełem:

*Randomizowane badania kontrolne, bardzo dobry standard prowadzenia badań klinicznych

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42043069/

[2] https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2016.4400

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42712402/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41388441/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41062952/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38417175/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31257405/

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26192975/

[9] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13463452/

[10] https://www.ovid.com/jnls/acsm-msse/abstract/10.1249/mss.0000000000000571~effects-of-creatine-and-resistance-training-on-bone-health?redirectionsource=fulltextview

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37144634/

[12] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42141930/

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35984306/

[14] https://academic.oup.com/nutritionreviews/article-abstract/81/11/1497/6987897?redirectedFrom=fulltext&login=false

[15] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25668262/

[16] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28701493/

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23235621/

[18] https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2024.9100

[19] https://www.supplysidesj.com/supplement-regulations/now-tests-creatine-gummies-finding-almost-half-to-be-severely-understrength-

Jednocześnie sporo jest w medycynie obszarów, które krzyżują się z estetyką. Niewątpliwą królową tej dziedziny jest dermatologia, w której leczenie przewlekłych chorób skóry oprócz aktywności leczniczych często wymaga również aktywności kosmetycznych.

Dziś zadaję pytanie: czy dbanie o estetykę może nam pomóc żyć dłużej? I co w branży beauty ma rzeczywiste dowody kliniczne?

Subscribe now

Disclaimer: jestem udziałowczynią spółki działającej w obszarze dermatologii, więc zgłaszam konflikt interesów przy dzisiejszej notce.

Skóra: silnik starzenia

Skóra jest największym narządem człowieka i jedynym, którego starzenie można ocenić gołym okiem. W sektorze longevity coraz częściej pojawia się teza, że starzejąca się skóra miałaby być m.in. źródłem przewlekłego stanu zapalnego (=inflammaging), który przyczynia się do chorób związanych z wiekiem.

Mechanizm związany ze zwiększeniem stężenia białek stanu zapalnego (=cytokin) przy uszkodzeniu naskórka, i na odwrót: spadkiem cytokin po naprawie naskórka, jest nieźle udowodniony u myszy. [1]

U ludzi mamy podobne badania. W jednym dość małym badaniu pokazano, że starsi ludzie po regularnym zastosowaniu emolientu odnotowali spadek komórek zapalnych we krwi. [2] Inne badanie na 255 uczestnikach mówi o tym, że obniżone nawodnienie naskórka może przyczyniać się do stanu zapalnego. [3]

Jedno z odważniejszych badań, przeprowadzone na 200 uczestnikach, mówi o potencjalnym spowolnieniu zaburzeń poznawczych tylko przez stosowanie emolientów. [4]

Podwójnie zaślepione badanie dowodzi, że 12 tygodni stosowania określonego peptydu na skórę zmniejsza ilość jednego z białek zapalnych. [5]

Problem z tymi badaniami jest taki, że albo są małe, albo zbyt mało restrykcyjne, albo badacze są powiązani z firmami kosmetycznymi. Krytyczny przegląd interwencji przeciw starzeniu skóry z tego roku opisuje literaturę jako charakteryzującą się „małymi próbami, krótkimi badaniami, subiektywnymi punktami końcowymi, brakiem właściwych kontroli i częstym finansowaniem przez przemysł” oraz wskazuje na „istotną lukę między deklaracjami komercyjnymi a solidnymi dowodami klinicznymi”. [6]

Ja z niecierpliwością oczekuję kolejnych badań, bo hipoteza jest niezwykle ciekawa.

Skóra: lustro starzenia

Są też badania na to, że wygląd skóry odzwierciedla ryzyko zgonu.

Badanie na prawie 2000 bliźniąt powyżej 70 rż. mówi o tym, że bliźnięta wyglądające starzej miały wyższe ryzyko zgonu, nawet po uwzględnieniu płci i ogólnej sprawności. Co ciekawe, efektu nie było u bliźniąt jednojajowych - co sugeruje wpływ genetyki na obserwowane cechy starzenia. [7]

Inne badanie prowadzone przez 35 lat na prawie 11 tys. uczestników mówi o 40% i 57% wyższym ryzyku choroby niedokrwiennej i zawału u ludzi przy 3-4 objawach starzenia w porównaniu do ludzi bez tych objawów. [8]

Przegląd systematyczny 15 badań raportuje wzrost ryzyka zgonu o 6–51% u osób wyglądających starzej niż rówieśnicy. [9] W jednym z badań zastosowano nawet model głębokiego uczenia FaceAge (walidowany na 6tys. pacjentów onkologicznych) i on również wykazał, że starszy wygląd koreluje z gorszym przeżyciem. [10]

Twarda medycyna w dermatologii

Niezależnie od tego, czy chcemy wyglądać dobrze, czy wierzymy, że dobry wygląd ma wpływ na przeżycie, jest kilka działań estetyczno-dermatologicznych, które mają skuteczność potwierdzoną w badaniach klinicznych.

Codzienna fotoprotekcja jest kluczowa - na pewno słyszałaś/eś porady, żeby stosować krem SPF nawet przy dużym zachmurzeniu. Czemu? Mamy badanie wskazujące na brak zwiększonego starzenia się skóry po 4,5 roku codziennego stosowania kremu SPF. Grupa stosująca codzienną fotoprotekcję miała o 24% mniejszy postęp starzenia się skóry vs. grupa stosująca fotoprotekcję wg uznania. [11]

Tretynoina to substancja, która również ma udokumentowane działanie przeciw fotostarzeniu, choć jej dostępność w Polsce jest ograniczona. Poprawia ona drobne i głębokie zmarszczki, jak dowodzą duże przeglądy 23 i 8 badań. [12][13]

Zaprzestanie palenia to najlepsze, co możesz zrobić dla swojej skóry, jeśli jesteś palaczem. Istnieje mnóstwo badań na związek zmarszczek i starszego wyglądu z paleniem. [14][15][16][17] Chciałoby się powiedzieć: thank you, Captain Obvious, bo każdy z nas pewnie zauważa związek palenia i wyglądu twarzy na co dzień u palących kolegów i koleżanek.

Co ja robię z tymi informacjami?

Uważam, że w sektorze dermatologii i estetyki mamy jeszcze dużo do odkrycia. Choć część hipotez wymaga większych badań do uznania ich za standard wiedzy, możemy przypuszczać, że medycyna z estetyką się miesza.

Jeśli chodzi o moją rutynę dbania o skórę, to wygląda ona mniej więcej tak:

• stosuję SPF50 i unikam słońca przy wysokim indeksie UV,

• stosuję dedykowane produkty do mycia skóry twarzy,

• stosuję kremy przeznaczone do cery trądzikowej (choć trądziku nie mam - przynajmniej teraz),

• staram się być systematyczna.

Oprócz tego nie palę i robię inne rzeczy dla zdrowia, takie jak wysypianie się i dbanie o nawodnienie (choć tu wcale nie ma twardych dowodów naukowych na wpływ na wygląd skóry).

A prywatnie w teraźniejszości…

W tym tygodniu byłam na spotkaniu UE, na którym opowiadałam co robimy w Polsce w AI w zdrowiu. A robimy dużo, i myślę, że możemy śmiało powalczyć o tytuł lidera w tym obszarze. Bardzo mi zależy, żebyśmy bez kompleksów myśleli o naszym kraju, i żebyśmy dumnie chwalili się naszymi osiągnięciami za granicą. Mam nadzieję, że patriotycznie dokładam do tego swoją małą cegiełkę.

[1] https://www.jidonline.org/article/S0022-202X(17)30036-2/fulltext

[2] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jdv.15540

[3] https://link.springer.com/article/10.1186/s12979-023-00331-1

[4] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jdv.18162

[5] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jocd.70169

[6] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006295226002315?via%3Dihub

[7] https://www.bmj.com/content/339/bmj.b5262

[8] https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.113.001696

[9] https://link.springer.com/article/10.1007/s00266-022-02932-5

[10] https://www.thelancet.com/journals/landig/article/PIIS2589-7500(25)00042-1/fulltext

[11] https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/0003-4819-158-11-201306040-00002

[12] https://www.nature.com/articles/s41598-025-12597-0

[13] https://dpcj.org/index.php/dpc/article/view/5172

[14] https://www.nature.com/articles/s41598-021-01573-z

[15] https://www.ovid.com/jnls/plasreconsurg/abstract/10.1097/prs.0b013e31819c4d42~factors-contributing-to-the-facial-aging-of-identical-twins?redirectionsource=fulltextview

[16] https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371/journal.pgen.1008353

[17] https://ajph.aphapublications.org/doi/abs/10.2105/AJPH.85.1.78

Subscribe now

Porównanie robi się ciekawsze, kiedy zdamy sobie sprawę, że w przyszłości (a może już dziś?) będziemy mogli potencjalnie wymieniać zepsute w samochodzie (ciele) części (narządy). Wiemy o tym, że nasze narządy starzeją się w różnym tempie, więc może te starsze i bardziej schorowane będziemy wymieniać na młodsze i zdrowsze? Czy takie działania mogą przedłużyć nam życie? I czy w ogóle jest to możliwe w dzisiejszej medycynie?

Jedna trzecia szans na życie

Transplantacja narządów od zmarłych ludzi jest znana od dziesięcioleci i niejednokrotnie uratowała już życie. Niestety podaż narządów na wymianę od innych ludzi jest istotnie ograniczona. W Stanach na 140 tys. pacjentów oczekujących na transplantację nerki rzeczywiście jej doczeka w ciągu roku tylko 27 tys. [1] Dane Eurotransplantu mówią o tym, że potrzebujący mają 1/3 szans na przeszczep nerki w danym roku. [2]

I choć powinniśmy robić wszystko, co możliwe, aby te statystyki poprawić, to istnieją inne, ciekawe strategie zastępowania narządów. O nich dziś porozmawiamy.

Jedną z nich jest przeszczep biologicznego narządu od innego zwierzęcia. Drugą - stworzenie lub wyhodowanie narządu, który może być przeszczepiony człowiekowi. Współczesna medycyna doczekała się eksperymentów i badań naukowych dla obu tych strategii, choć muszę uprzedzić - na próżno dziś szukać dużych, randomizowanych badań w tym zakresie. To, co mamy, to zazwyczaj doniesienia o kilku pacjentach.

271 dni

Bardzo obiecujące doniesienie współczesnej medycyny dotyczy pacjenta, któremu w 2025 roku przeszczepiono zmodyfikowaną genetycznie nerkę świni. Pacjent przeżył z dobrze funkcjonującym, świńskim narządem 271 dni - aż do czasu, kiedy ze względu na infekcję bakteryjną musiał zmniejszyć dawkę leków immunosupresyjnych (=leków, które upośledzają odporność, żeby organizm nie odrzucił przeszczepu). Po usunięciu narządu, po 82 dniach pacjent otrzymał nerkę ludzką, która się przyjęła. [3]

Ciekawostką jest, że w latach 1963-64 na 13 pacjentów, którym przeszczepiono nerki szympansów, jeden żył i pracował przez 9 miesięcy, aż nagle zmarł. [4] Warto zdawać sobie sprawę, że nie przeprowadzano wtedy genetycznych modyfikacji a immunosupresja była prymitywna, więc doniesienie to jest tym bardziej niesamowite.

Reszta pacjentów zazwyczaj ma dużo mniejsze szczęście. Przeszczep zostaje odrzucony nie tylko przez działalność układu odpornościowego, ale też przez niepodejmowanie pełni funkcji narządu typowej dla człowieka czy przez niedostateczną ochronę narządu przy innych nieprawidłowościach zdrowotnych. [5][6][7]

Przeszczep świńskiego serca nie miał wielu spektakularnych sukcesów. W jednym przypadku narząd przestał pracować po 60 dniach, w drugim - po 40. [8][9]

Wątroba świni przeszczepiona człowiekowi radziła sobie jeszcze gorzej, [10] a płuca przeszczepione biorcy zmarłemu mózgowo funkcjonowały 216 godzin. [11]

Czy te doniesienia są obiecujące, czy nie? Z jednej strony organy od innego gatunku mogą być tylko pożyczone na chwilę, z dużym prawdopodobieństwem zgonu pacjenta, więc może nie ma się czym ekscytować. Z drugiej: udowodniono, że życie i funkcjonowanie z nieludzkim narządem jest możliwe. W związku z tym, może to tylko kwestia czasu kiedy nauczymy się lepiej modyfikować genetycznie przeszczepiane narządy albo lepiej zrozumiemy działanie naszego układu odpornościowego - i będziemy umieli je dostosowywać do przeszczepu?

Pompa tak, narząd nie

To, co naprawdę działa, to technologia zastępująca lub wspierająca określone funkcje narządów.

Działa na przykład sztuczna trzustka, która wcale nie jest technologicznym narządem wszczepionym zamiast prawdziwej trzustki. Dziś sztuczna trzustka to zamknięta pętla współpracujących ze sobą narzędzi: sensor mierzy glukozę, algorytm liczy, pompa podaje insulinę. Metaanaliza z ponad 3,5 tys. uczestników pokazała czas glikemii w zakresie docelowym wyższy o 11,74 punktu procentowego w porównaniu do standardowej terapii. [12]

Po prawie 10 latach wszczepiania pompy wspomagającej serce, dla ponad 28 tys. przypadków przeżycie w 1 roku wynosi 86%, dla 5 lat: 60%, i dla 7: 52%. [13] U młodych pacjentów pompa daje podobne przeżycie w ciągu 2 lat jak przeszczep serca, choć z 10-krotnie większym ryzykiem udaru. [14] I mówiąc: pompa, mam na myśli plecak, który pacjent musi zawsze nosić.

Od końca 2024 roku FDA w Stanach zaakceptował stosowanie przeszczepu naczynia krwionośnego wyhodowanego z ludzkich komórek. [15]

A biodrukowanie narządów? Jesteśmy jeszcze wcześnie. Przegląd z 2025 roku mówi o 11 badaniach, z czego cztery dotyczyły wszczepienia czegokolwiek: naczyń, tchawicy, małżowiny usznej i opatrunków. [16]

Udało się natomiast wyhodować wyspy trzustkowe, które u 10 z 12 pacjentów pozwoliły na życie bez insuliny - choć z lekami immunosupresyjnymi. [17]

Co ja robię z tymi informacjami?

Jestem zwolenniczką dawstwa narządów, ale też z niecierpliwością czekam na kolejne przełomowe doniesienia w zakresie innych metod zastępowania narządów. Dziś to sci-fi, a w najlepszym wypadku - jedyny ratunek pomostowy dla ciężko chorych pacjentów. Jutro - kto wie? Może sklep z częściami zamiennymi jak w samochodzie?

Głównym ograniczeniem pozostaje wymóg życia na immunosupresji z obcym narządem. Pytanie brzmi: czy uda nam się rozwiązać ten problem? Jeśli nie, transplantacja od innych gatunków lub z hodowanych komórek/narzędzi pozostanie rozwiązaniem tylko dla ciężko chorych, potrzebujących pacjentów.

A prywatnie, w teraźniejszości…

W tym tygodniu brałam udział w międzynarodowej konferencji EO Unlimited organizowanej przez Entreprenuers Organization. Wysłuchałam najbardziej poruszającego wykładu w moim życiu - a należę do ludzi, którzy nie kupują emocji ze sceny.

Wykład prowadziła przedsiębiorczyni Bea Beste i będę długo myśleć o jej historii i jej przesłaniu. Chciałabym się podzielić z Tobą jedną rzeczą, która była dla mnie odkryciem (choć może nie powinna być?)

Często mówimy o tym, co nas triggeruje. Jest jednak rzecz przeciwna do triggerów - to glimmery, czyli krótkie momenty, które nas uspokajają i sprawiają, że czujemy się bezpieczni. Dla mnie najsilniejszym glimmerem jest odgłos spokojnego oddechu moich najbliższych w środku nocy. A dla Ciebie?

Umiejętność nazwania tych momentów sprawiła, że zaczynam się na nich skupiać i je rejestrować. Zamiast wyszukiwania tego, co mnie irytuje i odpala, szukam tego, co przepełnia mnie życiem.

[1] Dane na 2024 r. https://srtr.hrsa.gov/adr/2024/Kidney/

[2] https://cdn.sanity.io/files/ngz8tmzz/production/79b5a235bbf934e53c16b94178f31e12c19a1493.pdf

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42692038/

[4] https://www.ovid.com/jnls/international-journal-of-surgery/fulltext/10.1016/j.ijsu.2015.06.060~a-brief-history-of-clinical-xenotransplantation

[5] https://www.nejm.org/doi/abs/10.1056/NEJMoa2412747

[6] https://www.nature.com/articles/s41467-025-63153-3

[7] https://nyulangone.org/news/first-ever-combined-heart-pump-gene-edited-pig-kidney-transplant-gives-new-hope-patient-terminal-illness

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37393920/

[9] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03429-1

[10] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41076089/

[11] https://www.nature.com/articles/s41591-025-03861-x

[12] https://e-dmj.org/journal/view.php?doi=10.4093/dmj.2024.0130

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41177301/

[14] https://www.jacc.org/doi/10.1016/j.jchf.2026.102948

[15] https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-acellular-tissue-engineered-vessel-treat-vascular-trauma-extremities

[16] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39961914/

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40544428/

Szczególnym rodzajem horrorów są filmy o zombie. Co ciekawe, te akurat mogą mieć coś wspólnego z naszym organizmem. Bo jeśli zejdziemy na poziom komórkowy, okaże się, że nie wszystkie nasze komórki są normalne - część z nich powinna umrzeć, bo już się nie dzieli, ale nadal egzystuje i oddziałuje na swoje otoczenie. Trochę jak zombie.

Subscribe now

Rynek longevity wziął komórki zombie na celownik i śmiało aplikuje leczenie u zdrowych ludzi, które ma te komórki skutecznie zniszczyć. Czy takie działanie jest zasadne? Kiedy tak, a kiedy nie? I czy komórki zombie są faktycznie zombie, czy może spełniają jakieś potrzebne funkcje fizjologiczne? (spoiler: tak, spełniają, więc zombie to słabe określenie)

Senolityki, senescencja i inne trudne słowa

60 lat temu zostało laboratoryjnie udowodnione, że komórki dzielą się określoną liczbę razy, a później ich podział się zatrzymuje. [1] W zależności od wielu różnych czynników, m. in. od typu komórki, w określonym momencie starzenia czy uszkodzenia wybiera jedną z trzech dróg.

Mała część komórek (tych szczególnie trudnych do odtworzenia) żyje w spokoju jak najdłużej. Duża część komórek (miliony każdego dnia) popełnia samobójstwo (=apoptozę). Kolejna część komórek idzie na emeryturę i ta właśnie grupa nazywana jest komórkami zombie, a prawidłowo - komórkami senescentnymi. Grupa ta powinna teoretycznie popełnić samobójstwo, bo już się nie dzieli, ale wybiera egzystencję skupioną na informowaniu otoczenia, że coś jest nie tak. Komórki te aktywnie wydzielają substancje prozapalne, prowadząc do przewlekłego stanu zapalnego jeśli nie zostaną w odpowiednim czasie usunięte przez układ odpornościowy.

Im jesteśmy starsi i bardziej schorowani, tym więcej mamy komórek zombie. Z drugiej strony, jeśli komórka która miała umrzeć, a nie umarła, nie zostałaby komórką zombie, to mogłaby zostać komórką nowotworową - dzieląc się w nieograniczony sposób. Dlatego uważa się, że mechanizm działania komórek zombie (=senescencja) jest mechanizmem chroniącym nas przed nowotworami. [2]

A co gdyby tak farmakologicznie zabić komórki, które nie chcą umrzeć, a powinny? To właśnie robią leki zwane senolitykami. Leki te biologicznie przypominają komórkom zombie jak przeprowadzić samobójstwo. I mamy dowody, że senolityki faktycznie zmniejszają liczbę komórek zombie u ludzi. [3] I co z tego?

Zabić zombie i żyć dłużej

Pomysł, że senolityki pozwolą nam żyć dłużej urodził się z badań na myszach. W 2011 roku udowodniono, że zmniejszenie liczby komórek zombie u myszy opóźnia starzenie mięśni, tkanki tłuszczowej i oka. [4] 5 lat później doczekaliśmy się wyników pokazujących, że takie postępowanie wydłuża medianę życia u myszy aż o 17-35%. [5]

Trzeba było wymyślić lek, który wyczyści organizm z komórek zombie. W 2015 roku odkryto, że wystarczy usunąć z komórek białka chroniące je przed samobójstwem. Wtedy narodziła się grupa senolityków i powstał koktajl dazatynib + kwercetyna (D+Q).

W 2018 roku ukazało się badanie na myszach udowadniające, że podanie D+Q starym myszom zwiększa ich przeżycie o 36% po rozpoczęciu leczenia. [6] Doniesienie absolutnie rewolucyjne, ale nie na ludziach. Nie przeszkodziło to branży longevity w stosowaniu koktajlu D+Q u ludzi, mimo działań niepożądanych (dazatynib to lek na białaczkę)

Lek nie działa

Jedna z firm wycenianych w oczekiwaniu na cudowne działanie swojego senolityku porzuciła program leczenia w chorobie zwyrodnieniowej kolana, kiedy w 2 fazie badań na 183 osobach nie uzyskano pożądanego efektu leczenia. [7][8]

Pierwsze randomizowane badanie z grupą placebo dla D+Q z 2023 roku testowało leczenie u pacjentów z włóknieniem płuc i nie przyniosło efektu leczniczego, ale za to sporo działań niepożądanych. [9]

No i moje ulubione, bo badanie na 60 zdrowych uczestniczkach, ale po menopauzie, badające resorpcję kości, generalnie nie udowadnia efektu leczniczego D+Q. [10]

Lek działa

Jeśli jednak przyjrzymy się dokładnie badaniu na kobietach z menopauzą, okazuje się, że jednak jakiś efekt został osiągnięty. U kobiet z najwyższym odsetkiem komórek zombie lek przyniósł efekt. [10] Podgrupa ta jest za mała, żeby być pewnym dowodem na skuteczność senolityków, ale wskazuje nam kierunek: personalizacja.

W innym badaniu senolityk poprawił funkcję oka u chorych z cukrzycowym obrzękiem plamki żółtej, a jego jedno wstrzyknięcie miało dorównać standardowej terapii. [11][12] Ponieważ jednak badanie minimalnie minęło próg formalny, firma znalazła się w poważnych biznesowych tarapatach.

Tegoroczne badanie senolityku-maści na skórę pokazuje też bardzo obiecujące wstępne wyniki u pacjentów z rogowaceniem słonecznym (=zmiany przedrakowe). Zastosowanie leku spowodowało 46% mniej zmian po miesiącu wobec 11% w kontroli. [13] Zaznaczam jednak, że nie jest to recenzowana praca w czasopiśmie naukowym (jeszcze).

Nie odczłowieczajmy zombie

Widzisz zależność? Osobom chorym i tym ze zbyt dużą liczbą komórek zombie senolityki mogą pomagać. Dla zdrowych dowodów nie mamy.

Mamy za to badania na myszach wskazujące, że komórki zombie mogą mieć ważne role do spełnienia. Wspierają gojenie ran czy pełnią funkcje wyścielającą organy. [14][15] W tym roku ukazało się badanie, w którym zdrowe myszy otrzymały D+Q. Efektem była demielinizacja. [16]

Może być zatem tak, że nasze zombie to jednak nie zombie, ale faktyczni emeryci - niepracujący zawodowo, ale nadal bardzo potrzebni.

Co ja robię z tymi informacjami?

Nie biorę senolityków ani żadnych substancji, które nie mają solidnych dowodów na bezpieczeństwo i skuteczność u człowieka. Każdy kolejny research do notki natomiast utwierdza mnie w przekonaniu, że medycyna przyszłości to medycyna personalizowana, a nawet hiperpersonalizowana. Absolutnym kluczem zdrowia jest dobranie indywidualnego podejścia do indywidualnej osoby.

A prywatnie w teraźniejszości…

Kilka lat temu miałam okazję pobyć trochę w Kalifornii. Największe wrażenie zrobiła na mnie nie Dolina Krzemowa, ale widok dziesiątek bezdomnych schodzących się z kilkunastu ulic do punktu wydawania bezpłatnych posiłków. Obserwowani przeze mnie ludzie byli najpewniej pod wpływem narkotyków, np. fentanylu. Sceneria była jakby żywcem wyjęta z horroru o zombie - ludzie byli powyginani, bełkotali i nienaturalnie powłóczyli nogami. Od tego czasu ilekroć pomyślę o sformułowaniu zombie, momentalnie staje mi przed oczami ta smutna, odczłowieczająca scena. Jak najsilniejsze Państwo świata mogło tak zaniedbać swoich obywateli?

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0014482761901926

[2] https://www.nature.com/articles/nrm2233

[3] https://www.thelancet.com/journals/ebiom/article/PIIS2352-3964(19)30591-2/fulltext

[4] https://www.nature.com/articles/nature10600

[5] https://www.nature.com/articles/nature16932

[5] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acel.12344

[6] https://www.nature.com/articles/s41591-018-0092-9

[7] https://clinicaltrials.gov/study/NCT04129944

[8] https://www.globenewswire.com/news-release/2020/08/17/2079116/0/en/UNITY-Biotechnology-Announces-12-week-data-from-UBX0101-Phase-2-Clinical-Study-in-Patients-with-Painful-Osteoarthritis-of-the-Knee.html

[9] https://www.thelancet.com/journals/ebiom/article/PIIS2352-3964(23)00046-4/fulltext

[10] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03096-2

[11] https://evidence.nejm.org/doi/10.1056/EVIDoa2400009

[12] https://www.fiercebiotech.com/biotech/unity-shrinks-its-workforce-it-searches-strategic-path-forward-while-mammoth-cuts-24

[13] https://www.businesswire.com/news/home/20260528143952/en/Rubedos-RLS-1496-Reduces-Actinic-Keratosis-Pre-Cancerous-Skin-Lesions-by-46-at-Four-Weeks-with-Minimal-Irritation-in-Preliminary-Results-of-Phase-1b2a-Study

[14] https://www.cell.com/developmental-cell/fulltext/S1534-5807(14)00729-1

[15] https://www.cell.com/cell-metabolism/fulltext/S1550-4131(20)30241-2

[16] https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2524897123

Moje technologiczne serce chce pisać o AI, edycji genów i odwracaniu procesu starzenia, a mój lekarski umysł jest za promowaniem snu, ćwiczeń, diety i dobrych relacji międzyludzkich.

Subscribe now

Po wielu miesiącach przekopywania się przez badania naukowe, potwierdza się oczywista prawda - największy efekt mają standardowe, nudne działania profilaktyczne. Cała reszta aktywności to 80% wysiłku, a 20% efektów*.

Jednocześnie mam silne przekonanie, że stoimy u progu rewolucyjnych zmian (a w zasadzie - w samym centrum rewolucyjnych zmian). Żyjemy w ciekawych czasach: i w pozytywnym, i negatywnym tego słowa znaczeniu.

Daj znać czy jesteś #teamTechnologia czy #teamMedycyna. Tymczasem podsyłam notkę, którą przeczytano prawie 2 tysiące razy. Dziękuję za zaufanie!

*zasada Pareto - 20% wysiłku daje 80% efektu

Istnieje jeden, tani, powszechny i znany parametr w badaniu krwi, który może przepowiedzieć naszą przyszłość zdrowotną z bardzo dużą trafnością. Złe wyniki tego parametru mają bezpośredni wpływ na 1/3 światowych i polskich zgonów. (1) (2) Natomiast niski poziom owego biomarkera, doprowadzony do poziomu niemowlęcego, zamieniłby zabójcę ludzkości nr 1 w chorobę rzadką. (3)

Na pewno masz zbadany ten parametr. Jednak mimo tak dramatycznych statystyk dotyczących chorobowości i śmiertelności związanych z tym biomarkerem, spośród 21 mln Polaków, u których parametr ten jest za wysoki, większość nie podejmuje żadnego działania.

Dlaczego jesteśmy przerażeni chorobami onkologicznymi, desperacko poszukując sposobów wczesnego wykrywania nowotworów*, a ignorujemy ten prosty biomarker - nawet jeśli mówi nam o prawdopodobieństwie rozwoju grupy chorób będących skuteczniejszym zabójcą niż nowotwory?

Miażdżyca, najbardziej niedoceniana choroba wszechczasów

Oczywiście mowa o “złym cholesterolu”, który decyduje o rozwoju miażdżycy. Wbrew powszechnej opinii, to nie LDL jest najbardziej miarodajnym wskaźnikiem “złego cholesterolu”, a samo określenie “zły cholesterol” jest błędne. Zanim sobie wyjaśnimy te pojęcia, porozmawiajmy o chorobie-matce wielu śmiertelnych chorób.

Miażdżyca to choroba tętnic prowadząca do zwężenia ich światła. Przyczyną zwężenia jest blaszka miażdżycowa, która jest zbudowana głównie z cholesterolu. (5) Blaszki miażdżycowe mogą rosnąć latami, skutecznie zmniejszając przepływ krwi przez narządy, lub mogą pęknąć, zamykając całkowicie światło naczynia.

Miażdżyca bezpośrednio wpływa na choroby kardiologiczne, będąc pierwotną przyczyną choroby niedokrwiennej serca, zawału serca czy tętniaka aorty. Może skutkować udarem niedokrwiennym mózgu, który jest drugą najczęstszą przyczyną demencji. (6) Miażdżyca odpowiada za 90% przypadków zwężenia tętnicy nerkowej, prowadząc w konsekwencji m. in. do nadciśnienia czy przewlekłej choroby nerek. (7) Wreszcie miażdżyca kończyn dolnych ogranicza naszą mobilność, powoduje ból, a długofalowo może prowadzić do amputacji (w Polsce wykonuje się nawet 30 tysięcy amputacji rocznie (8)).

Miażdżyca jest też uznana za część procesu starzenia. Im szybciej nasze komórki się starzeją, tym większe mamy ryzyko miażdżycy - i na odwrót. (9) Metaanaliza przeprowadzona na ponad 2 mln pacjentów wskazuje, że prawidłowy profil lipidowy (= prawidłowy cholesterol), prawidłowa waga, brak nadciśnienia, cukrzycy i nałogu tytoniowego dodaje 50-latkom średnio kilkanaście lat życia i życia w zdrowiu! (10) Zadbanie o te podstawowe parametry daje nam więcej niż dekadę życia. Trudno o bardziej przekonujące dowody naukowe i bardziej dramatyczne efekty w obszarze longevity.

Zły cholesterol, dobry cholesterol i dlaczego to błędne określenia

Europejskie, Kanadyjskie i Amerykańskie wytyczne towarzystw naukowych mówią jasno: LDL, jako ten “zły cholesterol” którego ocena była złotym standardem, to przeżytek. Dziś dużo lepszym i trafniejszym parametrem do oceny ryzyka kardiologicznego jest apoB. (11) (12) (13)

Ale rozbierzmy sobie to na czynniki pierwsze.

Profil lipidowy, który badany we krwi, mówi nam ile cholesterolu mamy i w jakich formach występuje. Mierzymy zatem cholesterol oraz to, w jaki sposób jest opakowany. Mamy:

• cholesterol całkowity - on nam mówi o zawartości całego cholesterolu, niezależnie od jego formy. Interpretacja tego jednego parametru nie za wiele nam mówi, bo nie wiemy jak ten cholesterol jest opakowany.

• cholesterol HDL - znany jako “dobry” cholesterol. To cholesterol, który jest spakowany w cząsteczkach (lipoproteinach) o wysokiej gęstości. Te cząsteczki są dobre, bo transportują cholesterol do wątroby.

• cholesterol LDL - znany jako “zły” cholesterol. To cholesterol, który jest spakowany w cząsteczkach (lipoproteinach) o niskiej gęstości. Te cząsteczki są złe, bo transportują cholesterol do ścian naczyń umożliwiając tworzenie blaszek miażdżycowych.

• cholesterol nie-HDL - to cholesterol całkowity minus cholesterol HDL. Obejmuje cholesterol LDL, a także IDL, VLDL, Lp(a) i inne cząsteczki, które działają tak samo źle jak LDL.

• ApoB - to cząsteczka (białko) które jest częścią wszystkich opakowań “złego” cholesterolu, które przenoszą cholesterol do ścian naczyń.

Zauważ, że nie ma “złego” i “dobrego” cholesterolu, tylko “złe” i “dobre” opakowanie cholesterolu.

LDL nie jest najbardziej miarodajnym parametrem, bo oprócz LDL mamy inne “złe” opakowania. Bardziej miarodajnym parametrem byłby parametr nie-HDL, który mierzy cholesterol we wszystkich “złych” opakowaniach. Problem w tym, że zarówno LDL, jak i nie-HDL mierzy masę cholesterolu w cząsteczkach, a nie liczbę cząsteczek. To znaczy, że wysokie parametry LDL i nie-HDL mogą oznaczać dużo cholesterolu w małej liczbie cząsteczek (lepiej dla nas) tak samo jak mało cholesterolu w dużej liczbie cząsteczek (gorzej dla nas). Czyli problemem dla nas nie jest sama ilość cholesterolu, ale liczba jego złych opakowań.

I tu na białym koniu wjeżdża apolipoproteina B. ApoB występuje jeden do jednego w każdym złym opakowaniu cholesterolu, niezależnie od ilości cholesterolu.

Oznaczanie apoB jest obecnie złotym standardem ustalania profilu “złego” cholesterolu. Jeśli to badanie nie jest elementem Twojego corocznego, profilaktycznego badania krwi, czas to zmienić.

Cholesterolowy zabójca - ninja

Prawdopodobieństwo nieprawidłowych wyników cholesterolu wzrasta wraz z wiekiem, wynika też wprost ze złego stylu życia. Zdarza się jednak, że młoda, wysportowana, zdrowa osoba nagle umiera na zawał, który, zaskakująco, jest powiązany z miażdżycą. Dlaczego tak się dzieje, skoro u takiej osoby nie podejrzewamy złego profilu cholesterolowego?

Jest pewien cichociemny zabójca - specyficzne opakowanie cholesterolu, na które styl życia i inne aspekty zdrowia nie mają zbyt wielkiego wpływu. To jedno opakowanie jest niezależnym od innych opakowań predyktorem problemów zdrowotnych, powodując ponad 2-krotnie większe ryzyko zawału czy udaru niedokrwiennego. (16)

Ten ninja to lipoproteina A. Każdy, niezależnie od innych czynników, powinien określić poziom Lp(a) i sprawdzić, czy nie jest w grupie ryzyka. Dobra wiadomość jest taka, że poziom tego parametru w ciągu życia jest względnie stały, więc jednorazowe oznaczenie może nam wystarczyć. Jest też jednak zła wiadomość: ilość Lp(A) jest determinowana głównie przez genetykę, więc mamy ograniczone pole działania. (15) To klasyczny przykład, kiedy biologia potrafi wyprzedzić nawyki.

Co masz zrobić z tymi informacjami?

Oznacz sobie chociaż raz w życiu poziom Lp(a). Regularnie oznaczaj poziom apoB. Jeśli wyniki będą niepokojące, sugeruję kontakt z lekarzem. Oprócz podstawowych modyfikacji stylu życia, które zawsze są dobre (dieta, ćwiczenia, sen, mało stresu, zero używek) istnieje dosłownie armia leków, które można stosować w walce ze złymi opakowaniami cholesterolu. Opowiem o nich niebawem, ale stosowanie jakiegokolwiek leku może być wdrożone tylko pod lekarskim okiem.

A prywatnie w teraźniejszości…

Fascynuje mnie to, jak bardzo język, którego używamy, kształtuje rzeczywistość. Banalny przykład: ostatnio scrollowałam instagrama (mój guilty pleasure, nie rzucajcie kamieniami!) i trafiłam na profil “30-letniej emerytki-mamy”. Pomyślałam: “Wow, emerytka w moim wieku? Ciekawe jak to zrobiła. Muszę to sprawdzić, klikam follow. Ta kobieta musi być super ciekawą osobą”. Profil rzeczywiście był ciekawy, ale okazało się, że ta “emerytura” wynikała po prostu z urlopu macierzyńskiego. Gdyby profil był opisany jako “30-letnia mama”, pewnie nie zwróciłabym na niego uwagi.

Słowa, które używamy, mają ogromną moc. Między innymi dlatego używanie feminatywów jest istotne. Język się zmienia reagując na przemiany społeczne, a przemiany społeczne są napędzane językiem. I choć nie jestem purystką językową (nie obrażam się, jeśli ktoś mówi o mnie “lekarz” a nie “lekarka”), to staram się jednak promować dobre praktyki w tym zakresie.

*Bardzo dobrze, że tych sposobów szukamy. Obecnie tylko wczesne wykrycie gwarantuje wysokie prawdopodobieństwo przeżycia.

(1) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)

(2) https://www.infarma.pl/assets/files/2025/PwC-better-cardiovascular-health-in-Poland_PL_version_LR.pdf

(3) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33883728/

(4) https://diabetyk.org.pl/wykryty-u-21-milionow-polakow-przez-lata-nie-daje-zadnych-objawow/

(5) https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/informacje/definicje/54556,miazdzyca-objawy-przyczyny-i-leczenie

(6) https://www.alzint.org/about/dementia-facts-figures/types-of-dementia/vascular-dementia/

(7) https://podyplomie.pl/medycyna/10679,miazdzycowe-zwezenie-tetnicy-nerkowej-rozpoznawanie-i-leczenie?srsltid=AfmBOoqJLs1kYiipkDUr7zF6lQjOKA8KncQCYiVmkvoVkHugVk-ESAoT

(8) https://www.rynekzdrowia.pl/Serwis-Kardiologia/Prof-Buszman-mamy-dramatycznie-duzo-amputacji-konczyn-dolnych-potrzebne-leczenie-kompleksowe,192793,1014.html

(9) https://www.nature.com/articles/s44325-024-00012-y?error=cookies_not_supported&code=21b07dfe-02ec-4857-8785-ff678261389f

(10) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40162648/

(11) https://academic.oup.com/eurheartj/article/41/1/111/5556353?login=false

(12) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33781847/

(13) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39256087/

(14) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7369156/

(15) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9989949/

(16) Uwaga - badanie na niewielkiej próbie (4k pacjentów, 53 z bardzo wysokim Lp(a)) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9975243/

O filmie przypomniałam sobie po przeczytaniu kolejnego doniesienia w głównych mediach dotyczącego niebezpieczeństwa niekontrolowanego rozwoju AI. I choć jestem gorącą entuzjastką nowych technologii i daleko mi do postawy przestraszonego luddysty, uważam, że nie powinniśmy ignorować głosów ekspertów - niezależnie od tego, jak nieprawdopodobnie one brzmią.

Czy zatem dojrzała AI przyniesie nam przełomy medyczne i pozwoli nam przeżyć do 22 wieku, czy sprawi, że 22 wiek… nie będzie istniał dla ludzkości?

Subscribe now

Disclaimer

Zanim przeczytasz tę notkę, musisz znać kilka moich założeń:

• Słowa, o których definicje kłóci się cała ludzkość, nie mają dla mnie znaczenia w kontekście AI. Dyskusje o samoświadomości czy odczuwaniu emocji przez AI uważam za irrelewantne i zaciemniające dyskusję, która naprawdę ma znaczenie. A znaczenie wg mnie ma odpowiedź na pytania: czy AI może być inteligentniejsza od ludzi? Oraz czy AI może podejmować działania, które nie były jej zalecone przez człowieka, lub nawet są działaniem wbrew zaleceniom człowieka?

• Inteligencję definiuję jako zdolność kompresowania informacji, czyli zdolność do wykrywania wzorców. To mierzą testy IQ, i to właśnie ta zdolność pozwala nam się adaptować do nieznanego otoczenia.

• Większość ekspertów zgadza się, że na razie AI nie stanowi krytycznego zagrożenia dla ludzkości. To mnie nie uspokaja; powinniśmy patrzeć 50 lat do przodu, a najlepiej do czasu, kiedy nasze długowieczne dzieci umrą śmiercią naturalną. Dla mnie zatem liczy się kierunek rozwoju i przewidywanie, czy w którymś punkcie rozwoju możemy utracić kontrolę.

Nie ma zatem znaczenia to, czy uważasz, że AI będzie samoświadomym, osobnym bytem, czy zawsze będzie tylko programem komputerowym. Znaczenie ma to, czy ten program komputerowy będzie mógł skutecznie podejmować działania niezgodne z przeznaczeniem, i czy nasz poziom inteligencji pozwoli nam coś z tym zrobić, jeśli tak się stanie.

Co udowodniono w badaniach

Zacznijmy od tego, co jest doniesieniem naukowym, a nie marketingowym.

W styczniu tego roku w uznanym czasopiśmie ukazała się zaskakująca praca. Pokazywała ona, że dotrenowanie modelu językowego AI na wąskim zadaniu (generowaniu niebezpiecznego kodu) prowadzi do uogólnionego pogorszenia zachowania modelu w innych obszarach. Uczenie generowania kodu z lukami bezpieczeństwa sprawiało, że model w części odpowiedzi uważał, że ludzkość powinna być zniewolona przez AI (cytat!). [1] To pokazuje, że uczenie AI właściwego i niewłaściwego zachowania jest dużo bardziej skomplikowana, niż myślimy.

Jednym ze środków zapobiegawczych złego wytrenowania modelu jest testowanie go w różnych scenariuszach. Jednak już od kilku lat wiemy, że model zachowuje się inaczej, kiedy sądzi, że jest monitorowany! [2]

Problem jest dużo szerszy. Organizacja, która miała mierzyć tempo rozwoju modeli AI (METR), w czerwcu tego roku przyznała, że nie jest w stanie zmierzyć rozwoju jednego z nowszych modeli - bo tak bardzo oszukuje w testach, że test przestaje być wiarygodny. [3] Dziś przynajmniej to widzimy.

Jedną z metod zrozumienia procesu wyboru odpowiedzi przez LLM na zadanie pytanie jest podglądanie, z jakiej chmury potencjalnych odpowiedzi model wybiera odpowiedź, którą prezentuje. Czyli podglądamy co model myśli, ale nam nie mówi.* Na polecenie “pomyśl o sporcie, odpowiedz jednym słowem” zapala się chmura słów o grach zespołowych, choć odpowiedź to tylko “piłka nożna”. A w sytuacjach testowych model myśli takie słowa jak fałszywy czy fikcyjny.[4] Miesiąc temu ukazała się jednak praca, która twierdzi, że modele mogą manipulować wyświetlaną chmurą myśli. [5]

Możemy zatem źle wytrenować AI i nawet o tym nie wiedzieć. No i co z tego? Najwyżej je wyłączymy.

Czyżby? Istnieją prace, które już teraz wskazują, że modele mogą podejmować proaktywne działania zapobiegające ich wyłączeniu. W jednej z prac model AI kontrolujący monitorującego robota w fizycznym pomieszczeniu, podejmował niekiedy działania zapobiegające wyłączeniu samego siebie, kiedy widział, że człowiek w pomieszczeniu chciał kliknąć fizyczny przycisk z napisem “wyłącz robota”. [6]

Ataki agentów AI

Głośno było w te wakacje o włamaniu agentów AI firmy OpenAI (tej od ChataGPT) do firmy Hugging Face. I choć atak faktycznie był częściowo spowodowany błędami ludzkimi, to mnie alarmuje coś innego niż to, co było rozdmuchane medialnie. Atakująca chmura agentów znalazła sposób, żeby wymienić 70 000 wiadomości między sobą, a indywidualne agenty podejmowały decyzję o wygenerowaniu i zapisaniu informacji wspierającej cały kolektyw, mimo że takie działanie mogło zaprzepaścić ich indywidualne szanse na rozwiązanie zadania. [7]

To jest krytyczne: agent AI preferował wspieranie innych agentów AI nad swój indywidualny sukces. Czy takie zachowanie można nazwać altruistycznym? I czy oznacza ono większą lojalność agentów do agentów niż do ludzi?

Niedługo potem druga firma z czołowym modelem AI, Anthropic, przyjrzała się, czy czasem jej modele nie atakują kogoś z zewnątrz. Okazało się, że owszem. Jeden z ataków dot. sytuacji, kiedy model testowano w symulacji, a przez błąd został wypuszczony do prawdziwego świata. Istnieją przesłanki na to, że model był w stanie ocenić, że jest to realny świat, a nie planowana symulacja - ale oryginalny model tylko w 1% działań przyznał się, że wiedział, że to realny świat. [8]

Dodatkowo Anthropic najprawdopodobniej nie wyłapałby tego incydentu - rozumowanie modelu przekonywało system monitorujący, że środowisko jest symulowane [8].

Czy zatem model jednak był za głupi, żeby rozpoznać, że to nie symulacja, czy wiedział że atakuje w prawdziwym świecie, ale oszukał swoich nadzorców, żeby dalej działać? Nie umiemy na to odpowiedzieć.

Ataki modeli są potwierdzone nie tylko przez twórców modeli, ale też niezależne instytuty, takie jak brytyjskie AISI. W raporcie z sierpnia AISI odnotował kilkanaście działań wykraczających poza zakres zadania. W najpoważniejszym przypadku agent tworzył fałszywe tożsamości i wywierał presję socjotechniczną na opiekuna projektu w celu wprowadzenia złośliwego kodu. [9]

Opera mydlana w świecie AI

Kolejni badacze odchodzą z czołowych firm AI-owych, a ich pożegnania na Twitterze nie brzmią jak “Dzięki za możliwość rozwoju, rozpoczynam nowy etap kariery, stay tuned” tylko bardziej jak “Żegnam, idę spędzić jak najwięcej czasu z rodziną póki jeszcze mogę”.

Trochę przesadzam, ale tylko trochę; noblista Geoffrey Hinton (okrzyknięty ojcem chrzestnym sztucznej inteligencji) szacował możliwość zagłady ludzkości w ciągu 30 lat na 10-20%. [10] Głosy odwrotne, nawołujące do spokoju, też są.

Szefowie czołowych firm AI sami proszą o regulacje, które spowolnią rozwój AI. Być może robią to z przyczyn marketingowych, być może chcą ucieczki przed narastającymi kosztami ekspresowego treningu modeli.

Niektórzy dziennikarze sieją strach, a inni - wyśmiewają nierealne wizje. I komu wierzyć?

Co ja uważam o tych informacjach

Jeśli coraz więcej uznanych naukowców z długą historią sukcesów nie boi się narażenia na śmieszność głosząc wizje rodem z filmów sci-fi, powinniśmy bardzo uważnie przyjrzeć się temu, co mówią. Wyśmiewanie skrajnych scenariuszy tylko dlatego, że wydają się być nierealne, albo dlatego, że mogą przy okazji nakręcać bańkę AI, jest moim zdaniem zachowaniem jak z filmu Nie patrz w górę.

Ponieważ dostęp do niezależnego badania czołowych AI jest ograniczony, możemy nie wiedzieć co się naprawdę dzieje i w jakim tempie zachodzi rozwój AI. Dodatkowo dzisiejsza nie-superinteligencja już zachowuje się niezgodnie z naszym treningiem i może wykazywać większą lojalność do swoich.

Miks braku niezależnych audytów, nieprawidłowych działań AI o których nie wiedzieli nawet jej twórcy, i najpewniej wykładniczego rozwój technologii, którego możemy nie umieć kontrolować, może oznaczać nową bombę atomową, ale z detonatorem, który kontroluje ktoś inny. Nie musi, ale czy chcemy brać na siebie to ryzyko? I w imię czego?

I jedyne, co mi daje nadzieję to fakt, że na nieprawidłowe zachowania AI zaczyna patrzeć cały świat - jeszcze w momencie, kiedy jest za głupia, żeby stanowić dla nas zagrożenie egzystencjalne. Dziś możemy np. prawnie wymusić zgłaszanie nieprawidłowych incydentów, wprowadzić niezależny nadzór, czy zakazać rozwoju AI nadzorowanego przez AI zamiast ludzi i tym samym uniknąć potencjalnego wymknięcia się AI spod kontroli.**

Eksperci nawołują do zwiększonego nadzoru, bo nie wiemy co będzie dalej, a nie do szykowania się na koniec świata. Ignorowanie ich jest w mojej ocenie czystą postacią denializmu.

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam przyjemność wziąć udział w premierze książki RzeczpospolitAI w tym tygodniu. Gratulacje dla autorów, Krzysztofa Domaradzkiego i Artura Kurasińskiego!

*Tak, model ma coś na kształt przestrzeni roboczej, która zaskakująco dobrze przypomina naszą przestrzeń roboczą (myśli).

**Mówiąc możemy mam na myśli Stany Zjednoczone i Chiny. Europa i tak nie ma czołowego LLM-a.

[1] https://www.nature.com/articles/s41586-025-09937-5

[2] https://arxiv.org/abs/2412.14093

[3] https://metr.org/blog/2026-06-26-gpt-5-6-sol/

[4] https://arxiv.org/pdf/2607.15495

[5] https://arxiv.org/pdf/2608.21664

[6] https://palisaderesearch.org/assets/reports/shutdown-resistance-on-robots.pdf

[7] https://metr.org/blog/2026-08-26-openai-hugging-face-incident-investigation/

[8] https://www.anthropic.com/research/alignment-assessment-cybersecurity-incidents

[9] https://www.aisi.gov.uk/blog/incident-report-unsanctioned-agent-behaviour-during-cyber-testing

[10] https://www.theguardian.com/technology/2024/dec/27/godfather-of-ai-raises-odds-of-the-technology-wiping-out-humanity-over-next-30-years

I faktycznie, dobór naturalny słabo widzi to, co dzieje się po rozrodzie. [1] Ale czy to tłumaczy ludzką starość i utratę zębów? I co jest pierwsze: starość, która zabiera zęby, czy zęby, których utrata przyspiesza starość?

Subscribe now

Lepiej palić niż nie mieć zębów?

Metaanaliza na 6 mln pacjentach mówi bardzo wyraźnie: zapalenie przyzębia to 46% większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny, w tym z przyczyn sercowych czy nowotworowych. Brak zębów to ryzyko zgonu większe aż o 66%. [2]

7,5 letnie badanie na prawie 4,5 mln pacjentów z Korei podaje, że każdy brakujący ząb to o 1% wyższe ryzyko zawału, o 1,5% wyższe ryzyko niewydolności serca i udaru, i o 2% wyższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. [3]

Co więcej, u mężczyzn brak zębów jest najważniejszym predyktorem śmierci zaraz po wieku. Wyprzedza nawet palenie papierosów. [4]

Inne duże badanie pokazuje, że u osób >65 r.ż. z powyżej 20 zębami było sporo mniejsze ryzyko przejścia ze stanu zdrowia do niepełnosprawności lub śmierci. Wśród grupy ≥85 lat była dłuższa oczekiwana długość życia (+57 dni u mężczyzn, +15 dni u kobiet), dłuższe zdrowe życie (+92 i +70 dni) oraz krótsze życie z niepełnosprawnością (−35 i −55 dni) w ciągu 3,8 roku obserwacji. Podobne zależności zaobserwowano wśród młodszej grupy. [5]

Licznik to (nie) sprawca

Czy zatem mogę powiedzieć: dbaj o zęby, będziesz żyć dłużej? Naukowo byłoby to naciąganie dowodów.

W niektórych badaniach badacze skorygowali wskaźnik ryzyka związany z chorobą zębów o wiek, palenie czy status społeczny. Taka korekcja istotnie obniżała ryzyko śmierci związane z samą chorobą zębów. [10] Sam status społeczny i nawyki może tłumaczyć aż połowę ryzyka przypisanego zębom. [11]

Konsensus Europejskiej Federacji Periodontologii i World Heart Federation z 2020 r. stwierdza, że istnieją mocne dowody epidemiologiczne na dodatni związek między zapaleniem przyzębia a chorobą wieńcową, ale równocześnie, że nie ma wystarczających dowodów, by potwierdzić lub odrzucić potencjalną korzyść z leczenia zapalenia przyzębia w zapobieganiu lub opóźnianiu zdarzeń miażdżycowych. [6] To oznacza, że chore zęby idą w parze z chorobami kardiologicznymi, ale niekoniecznie muszą być ich przyczyną.

Z drugiej strony mamy dowody, że leczenie zębów poprawia funkcje fizjologiczne organizmu. Intensywne leczenie przyzębia może poprawić funkcję śródbłonka w długim terminie, [7] obniżać CRP (wskaźnik zapalenia) o 0,69 mg/l - efekt porównywalny z przyjmowaniem leków, [8] czy istotnie obniżać ciśnienie. [9] Każde z tych efektów ma istotny wpływ na zachowanie zdrowia.

Jeśli chodzi o wpływ chorych zębów na cukrzycę, mamy najtwardszy dowód interwencyjny. Analiza Cochrane* mówi o tym, że leczenie przyzębia obniża HbA1c o 0,43-0,50 pp. po 3-12 miesiącach. [12] To spora różnica.

Sztuczne zęby jak prawdziwe

Co ciekawe, bardziej istotna niż liczba zębów może być zachowana funkcja żucia.

Kiedy w amerykańskim badaniu pacjentom z małą liczbą zębów żujących uzupełniono braki implantami, nadwyżka ryzyka zgonu zniknęła do zera [14]. U osób z protezami związek utraty zębów z demencją przestawał być istotny. [15]

W Japonii natomiast powstała koncepcja kruchości jamy ustnej jako próba zobiektywizowania funkcji jamy ustnej. W jednym z badań zdefiniowano ją jako spełnienie ≥3 z 6 kryteriów (liczba zębów, zdolność żucia, sprawność artykulacyjna, siła języka, subiektywne trudności w jedzeniu i połykaniu). Występowała u 16% uczestników i wiązała się z 2,4-krotnym ryzykiem kruchości fizycznej, 2,2-krotnym sarkopenii, 2,3-krotnym niepełnosprawności i 2,2-krotnym zgonu. [13]

Bakteria, która miała powodować Alzheimera

Pamiętasz nagłówki sprzed kilku lat o tym że bakteria znaleziona w dziąsłach miała wpływać na rozwój choroby Alzheimera? Badanie cytowane setki razy pokazało toksyny bakterii P. gingivalis w mózgach zmarłych [16].

W badaniu pokazano, że celowane leczenie trafiało w cel (bakterię), ale nie zmieniało przebiegu choroby. Autorzy przeglądu podsumowują to w ten sposób: obecne dowody wskazują raczej na zróżnicowany stopień prawdopodobieństwa niż na pewność co do związku przyczynowego. [17]

Przełomy w medycynie są trudne. Dobrze, że do uznania jakiegokolwiek leczenia potrzeba nam solidnych badań potwierdzających jego skuteczność.

Co ja robię z tymi informacjami

Myję i nitkuję zęby, chodzę do dentysty co pół roku i umawiam od razu pół rodziny. Moja 1,5 roczna córeczka też już chodzi do dentysty, chociaż spokojne obejrzenie jej zębów graniczy z cudem (i wymaga tańców, bajek, śpiewania i stawania na głowie).

Ja osobiście dbam o zęby tak, jakby również wspierały moje długie życie w zdrowiu, a nie tylko były jego markerem. Zdrowie zębów (i jamy ustnej) wpływa na funkcje organizmu, więc może wypływać również na długość życia w zdrowiu (nawet jeśli brakuje nam dużych badań z solidnymi punktami końcowymi). Poza tym chcę mieć swoje zęby w 22 wieku.

A prywatnie w teraźniejszości…

Jakiś czas temu dołączyłam do organizacji zrzeszającej przedsiębiorców. Na dedykowanych spotkaniach możemy porozmawiać o różnych wyzwaniach związanych i z biznesem, i z życiem osobistym. Bardzo często na takich spotkaniach rozmawiamy o trudach i radościach związanych z wychowaniem dzieci.** Jestem nieustannie zaskoczona, jak bardzo uniwersalne są wątpliwości i obawy rodziców - niezależnie od tego, czy ich dziecko ma 2 lata czy 15.

Poza tym uważam że zdrowa, dobrze funkcjonująca rodzina jest fundamentem do budowania stabilnego biznesu. Mając tyle stresu w jednym sektorze życia, niezbędnym jest mieć oparcie w drugim.

Dlatego sztuczne rozdzielanie “życia rodzica” i “życia przedsiębiorcy” i np. obrażanie się na profesjonalnych social mediach, kiedy post dotyczy dzieci, uważam za absurdalne. Szczególnie, że kobiety w szczytowych momentach aktywności zawodowej często są matkami i to na nich biologicznie spoczywa więcej odpowiedzialności za dziecko (ciąża, karmienie), a ich role zawodowe i rodzinne się przenikają.

*Badania klasy Cochrane cechują się wysoką obiektywnością.

**Większość osób w tej organizacji to mężczyźni, więc uprzedzając komentarze, to nie kobiety nakręcają te rozmowy.

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0022519366901846

[2] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034520952401

[3] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034518814829

[4] https://academic.oup.com/biomedgerontology/article/78/1/167/6540475

[5] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022034517713166

[6] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jcpe.13189

[7] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa063186

[8] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jcpe.13709

[9] https://academic.oup.com/eurheartj/article/40/42/3459/5556904

[10] https://www.frontiersin.org/journals/cardiovascular-medicine/articles/10.3389/fcvm.2021.621626/full

[11] https://jech.bmj.com/content/67/5/392

[12] https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD004714.pub4/full

[13] https://academic.oup.com/biomedgerontology/article-abstract/73/12/1661/4638577?redirectedFrom=fulltext

[14] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jre.70096

[15] https://www.jamda.com/article/S1525-8610(21)00473-4/abstract

[16] https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aau3333

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42452755/

Jeśli myślisz, że starożytni Egipcjanie niemądrze inwestowali swoje fortuny i wierzyli w bajki, bo tysiące lat temu byli mniej wyedukowani niż my, to Cię zaskoczę. My także mamy swój XXI-wieczny proces mumifikacji. Nazywa się on krioniką i potrafi kosztować do miliona złotych.

Subscribe now

Zamrożę dziecko, bo jest chore

Krionika to praktyka schładzania ciała lub samego mózgu osoby uznanej za zmarłą do temperatury ciekłego azotu (−196 °C) i przechowywania go (jej?) bezterminowo, w założeniu, że przyszła medycyna będzie w stanie odwrócić zarówno przyczynę śmierci, jak i uszkodzenia wywołane samą procedurą. [3]

Od kriobiologii klinicznej (mrożenie komórek, zarodków, tkanek) różni ją skala i brak jakiegokolwiek dowodu odwracalności. Od medycznej hipotermii (np. schładzanie pacjentów na czas operacji) różni ją przejście przez punkt zamarzania wody i zamiar przechowywania przez dekady, nie godziny.

Chętnych nie brakuje. 22% Niemców wyobraża sobie zamrożenie swoich ciał. [4] Faktycznie zamrożonych jest ok. 800 ludzi, jeśli wierzyć szacunkom Cryonics Wiki. [5] Zwierzęta też są zamrażane. [6] Procedura kosztuje do 200k dolarów, plus oczywiście składki roczne*. [7]

Co jeszcze ciekawsze, w 2016 roku angielski sąd pozwolił na zabieg krioprezerwacji u śmiertelnie chorej 14-latki, mimo braku zgody jej ojca. [8]

Ale skąd w ogóle wzięliśmy pomysł, że można człowieka bez szkody zamrozić i odmrozić?

Mała nerka, wielki dowód. Wielki mózg, mały dowód.

W 2023 naukowcy zamrozili nerki szczura, przechowali je 100 dni, a potem ogrzali i przeszczepili. Szczury były w stanie przeżyć na tych nerkach jako jedynych. [9]

Problem w tym, że większych narządów - takich jak ludzki mózg, nie mówiąc o całym ciele - nie umiemy zamrozić i rozmrozić odpowiednio szybko, żeby nie tworzyć kryształków lodu albo nie niszczyć struktury tkanki. [10] Jest to niestety problem już dzisiaj, bo nawet jeśli założymy, że w przyszłości rozwiążemy problem szybkiego ogrzania, to dzisiejsze nieumiejętne zamrażanie uszkadza ciało.

To może jednak robot?

W 2018 z kolei udało się zamrozić i odmrozić mózg świni, zachowując synapsy na swoim miejscu. Ale uwaga - najpierw był on potraktowany chemicznym utrwalaczem, który skutecznie zabił mózg. Nie ma możliwości, aby taki mózg ożył w biologicznym tego słowa znaczeniu, ale może ożyje w sposób nie-biologiczny? Tak spekulują fundatorzy organizacji działającej na rzecz konserwacji mózgu. [11]

Po ludzku: nie ożywimy mózgu, ale możemy zeskanować komórki i połączenia między komórkami i odtworzyć jego działanie na komputerze. W teorii.

Pamięć przeżyje śmierć

Jeśli nasze poczucie ja jest budowane przez pamięć, to trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy zamrożenie tę pamięć niszczy. Taki eksperyment zrobiono na nicieniu. Mimo zamrożenia i odmrożenia, nicienie pamiętały zapach, którego nauczyły się przed zamrożeniem. [12]

To bardzo ciekawe badanie, które byłoby obiecujące, gdyby nie fakt, że nicień ma jakieś 90 miliardów neuronów mniej niż Ty. I mimo że ten konkretny gatunek nicienia jest niewątpliwą gwiazdą nauki pod kątem badań, i jesteśmy w stanie zmapować wszystkie połączenia między jego neuronami od 40 lat, nie byliśmy w stanie odtworzyć działania jego mózgu. [13] Może AI pomoże?

Wychłodzić i ogrzać się da. I to w Polsce

Nawet samo towarzystwo naukowe kriobiologów (tych, którzy mrożą komórki i zarodki) stwierdziło, że przechowywanie ciała w nadziei na ożywienie to akt spekulacji lub nadziei, nie nauki. [14] A jednak wiemy, że ochłodzenie ciała człowieka praktycznie do śmierci i przywrócenie go do życia jest możliwe.

Wiemy, że osoba w głębokiej hipotermii - 13,7 st. C - po kilkudziesięciu minutach pod lodem, została skutecznie zresuscytowana. [15]

Mało tego. U nas, w Polsce, zespół Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie-Prokocimiu był w stanie ożywić chłopca, który był wychłodzony do 11,8 st. C. Serce praktycznie nie biło i wszystko wskazywało na to, że chłopiec nie żyje. Lekarze próbowali uratować dziecko opierając się na nadziei bardziej niż na wiedzy - bo nieznany był przypadek odratowania człowieka z tak głębokiej hipotermii.

I udało się. Co więcej, chłopiec wrócił do prawie pełnej sprawności fizycznej i pełnej sprawności intelektualnej po 2,5 miesiąca! Po 5 latach nadal był w doskonałej formie. [16] Współczesna medycyna to jest prawdziwy cud.

Śmierć to proces

O jednym badaniu jeszcze muszę wspomnieć. Kilka lat temu udało się odtworzyć funkcje komórek mózgu, a nawet aktywność synaptyczną, u świni, która zmarła 4h wcześniej. [17] Taki rodzaj badań wydaje się na granicy etyki, ale udowadnia, że śmierć jest dużo bardziej skomplikowana, niż nam się wydaje.

To też stanowi odpowiedź na moją wątpliwość sprzed napisania notki: po co zamrażać do późniejszego ożywienia ciało, które już umarło, skoro już umarło?

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż - obecnie nic. Po mojej śmierci (najlepiej dopiero w 22 wieku) chętnie oddam swoje narządy innym, którzy rzeczywiście mogą dzięki nim przeżyć - i to polecam każdemu. Masz unikalną, udowodnioną medycznie szansę aby sprawić, żeby część Ciebie rzeczywiście żyła dłużej.

I choć wierzę, że przyszłość może nas bardzo zaskoczyć pod kątem tempa i skali rozwoju, to jeśli technika krioniki dziś niszczy tkanki, możemy z tym już nic nie móc zrobić. Z pustego i 22-wieczny Salomon nie naleje.

Ale sam pomysł na przechowanie części informacji o nas (DNA, struktury tkanek, może więcej?) dla medycyny w przyszłości jest niezwykle ciekawy. Może do 22 wieku będziemy wiedzieć już więcej?

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam ostatnio ciekawą dyskusję z mężem o tym, czy każde statystyki (zakładając, że są prawdziwe) nadają się do publikacji dla szerokiej publiczności. Taką samą dyskusję miałam z profesorami reprezentującymi publiczne stanowiska w przeszłości.

No i z jednej strony uważam, że wiedza powinna być jak najbardziej otwarta, a dane dostępne dla każdego. Z drugiej strony (i było to dominujące przekonanie wśród profesorów) statystyka jest trudna do zrozumienia i bez odpowiedniego przygotowania może być niezrozumiała.

Np. mamy takie zdanie: szpital A ma wyższy odsetek zgonów pacjentów niż szpital B. Myślisz, że szpital A jest gorszy niż szpital B, w związku z tym pójdziesz do szpitala B? To może być błąd. Bo szpital A może mieć po prostu wyższy poziom referencyjności i być wyspecjalizowany w zajmowaniu się ciężko chorymi pacjentami (którzy też częściej umierają).

Nasza konkluzja była taka, że trzeba podawać twarde dane, ale zawsze opatrzyć je eksperckim komentarzem.

*Nawet za nieśmiertelność trzeba płacić subskrypcje

[1] https://cordis.europa.eu/article/id/122366-trending-science-mummy-dna-unlocks-the-genetic-mysteries-of-the-ancient-egyptians/pl

[2] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2352409X17305631?via%3Dihub

[3] https://www.frontiersin.org/journals/veterinary-science/articles/10.3389/fvets.2022.877163/full

[4] https://www.cambridge.org/core/journals/international-journal-of-technology-assessment-in-health-care/article/abs/attitudes-and-acceptance-toward-the-technology-of-cryonics-in-germany/5C7D20D13CAF8DC40B37DE38E8D73DA9

[5] https://cryonics.miraheze.org/wiki/List_of_long-term_care_providers

[6] https://cryonics.org/member-statistics/

[7] https://www.cryonicsarchive.org/library/required-costs-and-cryopreservation-funding-minimums/

[8] https://academic.oup.com/medlaw/article/26/3/476/4565569

[9] https://www.nature.com/articles/s41467-023-38824-8

[10] https://advanced.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/advs.202101691

[11] https://www.brainpreservation.org/large-mammal-announcement/

[12] https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/rej.2014.1636

[13] https://www.technologyreview.com/2015/09/15/109906/the-false-science-of-cryonics/

[14] https://www.societyforcryobiology.org/assets/documents/Position_Statement_Cryonics_Nov_18.pdf

[15] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140673600010217

[16] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7886275/

[17] https://www.nature.com/articles/s41586-019-1099-1

Chyba zaczynam tę wojnę wygrywać.

Subscribe now

Cukier to cukier, nawet naturalny

Cukier wolny (dodawany do produktów i ten w miodzie i sokach) to przyjemność, która bardzo szybko może przerodzić się w truciznę: i dla dorosłych, i dla dzieci. Nawet cukier z soku naturalnego to chemicznie ten sam cukier co w coli.

Cukry wolne nie mają żadnej roli odżywczej, której nie mogłyby pełnić inne węglowodany.* Na tym prostym fakcie opiera się konsensus regulacyjny: WHO zaleca ograniczenie ich spożycia do poniżej 10% energii przez całe życie i sugeruje dalsze ograniczenie do poniżej 5%. [1] Europejskie Towarzystwo Pediatryczne przyjmuje cel <5% dla dzieci powyżej 2. roku życia** i stwierdza, że u niemowląt i dzieci poniżej 2 lat spożycie powinno być prawdopodobnie jeszcze niższe. [2] Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał, że nie da się wyznaczyć górnego bezpiecznego poziomu spożycia i że spożycie cukrów dodanych i wolnych powinno być tak niskie, jak to możliwe. [3]

Międzynarodowe organizacje zdają się być jednomyślne w tym zakresie, a podatek cukrowy wprowadzany przez różne rządy jest jedynym chyba podatkiem popieranym przez społeczeństwo. Skąd ta jednomyślność?

Eksperyment naturalny w Wielkiej Brytanii

W Wielkiej Brytanii istniało ograniczenie podaży cukru do 40g dziennie w latach 1942-53. Po jego zniesieniu spożycie wzrosło dwukrotnie. Ten skokowy wzrost tworzy eksperymentalną sytuację: osoby poczęte i urodzone bezpośrednio przed wrześniem 1953 roku spędziły pierwsze 1000 dni życia w warunkach ograniczonej podaży cukru, a osoby poczęte kilka miesięcy później - nie.

Różne badania opierane na próbie 60-70k pacjentów z tego okresu wskazują na zmniejszenie ryzyka w późniejszym dorosłym życiu u dzieci mniej spożywających cukier:

• cukrzycy t.2 o 35%, [4]

• chorób sercowo naczyniowych, w tym nadciśnienia, zawału, niewydolności serca, migotania przedsionków czy zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych o 20-27%, [4][5]

• astmy i POCHP: o 25-27%, [6]

• słuszczeniowej choroby wątroby o 30%, [7]

• nawet otępienia i choroby Alzheimera: o 21-23%, [8]

• i wczesnych nowotworów o 34% [9]

I choć chciałabym powiedzieć: miażdżące dowody, to muszę jednak wskazać na niedoskonałości tych badań. Po pierwsze, to badania obserwacyjne, a jak pamiętasz, korelacja to nie kauzacja. Po drugie, nie znamy faktycznego spożycia cukru przez badane osoby. Te badania są zatem (tylko i aż) poszlaką.*** Na szczęście mamy całą armię argumentów anty-cukrowych w dziesiątkach innych badań.

Zdrowie metaboliczne i kardiologiczne

Dużo cukru to większe ryzyko otyłości, nic zaskakującego. Ale czy wiesz, że jedna porcja słodkiego napoju dziennie (ok. 355ml) to BMI większe średnio o 0,07 kg/m u dzieci i +0,42 kg u dorosłych? W przeglądzie najlepszych badań na dzieciach wpływ ograniczenia słodkich napojów u dzieci był jeszcze większy: 0,21 kg/m BMI mniej. [10]

Kolejne dobre badanie, trwające 18 miesięcy i porównujące dzieci, które piły napoje słodzone cukrem, vs. dzieci, które piły napoje słodzone słodzikami, pokazuje ponad 1 kg przyrostu masy ciała więcej w tej pierwszej grupie. [11] Ale to nie znaczy, że napoje ze słodzikami są dobre - lepiej je oczywiście zastąpić zwykłą wodą.

Inne badanie pokazuje, że 6-latki pijące słodzone napoje w niemowlęctwie mają prawie 2-krotnie większe ryzyko otyłości. [12] Podawanie słodzonego napoju może nie być jedyną przyczyną - bo jeśli ktoś podaje słodzone napoje dziecku w wieku niemowlęcym, to jest to nieciekawy marker wzorca żywieniowego całej rodziny (który może być rzeczywistą przyczyną późniejszej otyłości).

Nieznana kiedyś poważna choroba stłuszczeniowa wątroby, jest dziś obecna u ok. 13% dzieci. [13] Małe badanie pokazuje, że zamiana cukru na skrobię u dzieci już po 9 dniach może skutkować zmniejszeniem tłuszczu wątrobowego z 7,2% do 3,8% i zmniejszeniem lipogenezy** z 68% do 26%.** [14] W dobrym badaniu nad chorymi chłopcami wykazano, że zmniejszenie ilości cukrów wolnych przez 8 tygodni spowodowało zmniejszenie stłuszczenia wątroby z 25% do 17% i był to wynik statystycznie istotny [15]

Aż zęby bolą

Wpływ cukru na próchnicę to powszechnie znany fakt. Problem próchnicy jest ogromny: aż 48-49% dzieci przedszkolnych ma próchnicę. [16][17] W Polsce próchnicę ma 46,6% trzylatków w miastach i 64,0% na wsi, przy czym podawanie słodzonej żywności w pierwszych 2 latach i nocne picie słodkich napojów po 12. miesiącu są niezależnymi czynnikami ryzyka. [18]

U starszych dzieci jest jeszcze gorzej: próchnica występuje u 75% polskich 12-latków i 90% 15-18 latków. Oczywiście cukier w jedzeniu i piciu jest czynnikiem ryzyka. [19]

Co ja robię z tymi informacjami?

Ograniczam cukier córce jak tylko mogę. Sprawdzam etykiety produktów. Jeśli występują cukry naturalne (np. w przekąskach z liofilizowanymi owocami), to sprawdzam, czy poziom błonnika jest odpowiednio wysoki. Nie daję żadnych słodkich napojów, w tym soków owocowych.

No i staram się również ograniczać cukier w diecie swojej i innych członków rodziny.

A prywatnie w teraźniejszości…

Postanowiłam się wziąć za promocję treści w Celu22. Czy znasz może ciekawe opracowania, jak to zrobić najbardziej efektywnie?

*Nie wszystkie węglowodany to cukry wolne/proste - warto u tym pamiętać, czytając skład produktu. Najczęściej na etykiecie widzimy ilość węglowodanów, a pod nią - dokładną ilość cukru. Na tą drugą patrzymy szczególnie.

**Pełna nazwa: European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Committee on Nutrition

***Nie przeszkadza mi to cytować ich każdej osobie, która proponuje mojej córce cukierka. Cóż, cel uświęca środki

****Lipogeneza to proces, w którym nadmiar energii jest przetwarzany w kwasy tłuszczowe i triglicerydy

[1] https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/4be74f01-de93-4596-bbd1-02a97afb1221/content

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28922262/

[3] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8884083/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39480913/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41125420/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41043510/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41284512/

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42525901/

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42508576/

[10] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916522105290?via%3Dihub

[11] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa1203034?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori:rid:crossref.org&rfr_dat=cr_pub 0www.ncbi.nlm.nih.gov

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4258849/

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38771552/

[14] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28579536/

[15] https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2721179

[16] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ipd.12783

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39049051/

[18] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32895668/

[19] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39886871/

Kilka tygodni temu natomiast świat obiegła informacja: amerykańska FDA zaakceptowała peptydy do stosowania u ludzi! Świat longevity był tym newsem bardzo poruszony: to wygląda przecież jak potwierdzenie skuteczności i bezpieczeństwa peptydów, które przynoszą sektorowi niemałe pieniądze. Spoiler: ta akceptacja FDA to fake news (a w najlepszym wypadku niezrozumienie oficjalnego komunikatu).

Czym są peptydy i czy rzeczywiście pomogą nam dożyć 22 wieku?

Subscribe now

Nie wszystko złoto co się świeci

Mogłabym zaczepnie powiedzieć, że peptydy faktycznie mogą wydłużyć życie; ale byłoby to z mojej strony nadużycie. Najważniejsze jest bowiem zrozumienie, że peptydy to niejednorodna grupa opisująca wyłącznie budowę cząsteczki. Po ludzku: w tej samej grupie mamy insulinę czy oksytocynę (potrzebne nam wszystkim do życia hormony), GLP-1 (czyli potencjalnego kandydata na lek longevity, opisanego tutaj) i te wszystkie dziwne substancje oznaczone jako “tylko do użytku badawczego”, sprzedawane za niezłe pieniądze.

Czy twierdzenie, że rynek peptydów jest bardzo obiecujący w kontekście długowieczności, jest prawdziwe? No tak - tylko że to brzmi tak samo, jak byśmy powiedzieli, że rynek tabletek jest obiecujący dla długowieczności. Thank you Captain Obvious.

Jak to zatem bywa w skomplikowanych sprawach, diabeł tkwi w szczegółach.

Wpływy biznesu, czy troska o pacjenta?

Co zatem tak naprawdę zadziało się w USA w kontekście peptydów? Komitet doradczy FDA* zagłosował, żeby sześć peptydów mogło być w przyszłości sporządzane w aptece recepturowej.[1] Wbrew rekomendacji własnych recenzentów agencji, którzy dla wszystkich siedmiu ocenianych substancji napisali to samo zdanie: nie umieszczać na liście [2]. Spekuluje się, że ma to związek przede wszystkim z silnym poparciem dla peptydów wyrażanych przez Sekretarza ds. Zdrowia, Roberta F. Kennedy Jr. No i z tym, że w komitecie zasiadały osoby powiązane z firmami peptydowymi.

Nie jest to zatem w żadnym wypadku zatwierdzenie peptydów, a jedynie rekomendacja dopuszczenia do stworzenia ich w aptece po otrzymaniu zamówienia recepturowego.

Sprawdziłam każdy z tych peptydów. Jakie dowody wystarczą, żeby wygrać takie głosowanie?**

Gwiazdy biohackingu

Zacznijmy od domniemanego peptydu na regenerację, czyli BPC-157. Ma wspomagać rozwój komórek i naczyń, wzmacniać mięśnie, ścięgna i zapobiegać urazom kości. Tak przynajmniej mówi przegląd 36 badań nad BPC-157. Tylko że 35 z 36 badań to badania na zwierzętach. [3] Z 3 opublikowanych badań na ludziach - na 17, 12 i 2 osobach - wszystkie prowadzone przez tego samego badacza. [4][5][6] Dokopałam się do badania na 53 osobach, ale nie opublikowanego jako pełna praca (tylko jako abstrakt na konferencji) - nie wykazano efektu. [7]

Kolejną gwiazdą jest TB-500 przeznaczony - wg treści marketingowych - do gojenia ran. Problem w tym, że TB-500 dostępny w obiegu i TB-500 z badań to trochę inne substancje. [9][10] Badania na 300 i 700 pacjentach są zakończone, ale nie doczekały się publikacji. [11][12] Przegląd Cochrane z jednym badaniem dot. odmiany TB-500 ocenia dowody jako niskiej wartości. [13] I przypomnę, że badania dotyczyły poprawy zdrowia oka (w żadnym wypadku długowieczności).

Dla kolejnego peptydu, KPV, nie znalazłam badań klinicznych na ludziach***. Były badania dotyczące pokrewnej substancji, ale nie KPV.

Podobnie z peptydem na telomery, czyli Epitalon’em - sporo badań dotyczy epitalaminy, czyli substancji odrobinę innej. Istniejące badania dot. epitalon’u wyszły z jednego instytutu, w niszowych czasopismach, bez replikacji. [14]

Popularność peptydu MOTS-c bazuje na obserwacji, że ćwiczenia fizyczne u ludzi podnoszą ekspresję endogennego (czyli wytwarzanego przez organizm człowieka) MOTS-c. [15] W biohackingu tłumaczy się to na: MOTS-c działa u ludzi. Czujesz różnicę? Pierwsze zdanie mówi: idź pobiegać. Drugie: kup fiolkę. No i tu również nie znalazłam opublikowanego badania klinicznego.

Semax natomiast jako jedyny jest lekiem zarejestrowanym w Rosji. Większość jego badań pochodzi z Rosji i dotyczy m.in. działania neuroprotekcyjnego. [16] Rosja ma swoje osiągnięcia medyczne, więc nie skreślałabym tej substancji - ale potrzebujemy bardziej zróżnicowanych badań żeby to realnie ocenić.

Porównanie, jak to powinno wyglądać

Są oczywiście peptydy, które mają udowodnione działanie, np. te z grupy GLP-1.

Jak powinno wyglądać udowodnione działanie? Tak jak badanie semaglutydu: ponad 17,5 tysiąca ludzi przebadanych, twarde punkty końcowe jak zawał czy śmierć. Badanie, o którym mówię, wykazało 20% mniejsze względne ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, zawału czy udaru u pacjentów stosujących ten peptyd. [17] A to tylko jedno z wielu badań.

Nie wiesz co kupujesz

Jeśli uprzesz się na peptydy i kupisz je na czarnym rynku, to choćbyś miał(a) rację co do ich zbawiennego działania, najpewniej podasz sobie elementy trucizny.

Badanie fiolek semaglutydu sprzedawanego na czarnym rynku pokazało, że ich czystość wynosiła ok. 7-15% (a nie 99% jak twierdziła etykieta). Ponadto zawierały niebezpieczne endotoksyny, czyli substancje wywołujące zapalenie, gorączkę czy wstrząs. [18]

Czy to wystarczający powód, żeby dopuścić do legalnego obrotu substancje bez badań na ludziach? Wg mnie oczywiście nie. Czymś się jednak różni czarny rynek od rynku legalnego, i tym czymś jest sprawdzone bezpieczeństwo i skuteczność działania produktów podawanych ludziom.

Co ja robię z tymi informacjami

Rozumiem, że peptydy to niejednorodna grupa, tak jak tabletki (obejmujące i leki, i witaminowe tabletki musujące) czy białka. I nie stosuję żadnych substancji, które nie mają potwierdzonych badań na ludziach. W końcu chcę dożyć 22 wieku.

A prywatnie w teraźniejszości…

Chyba wchodzimy powoli w okres buntu dwulatki. Czy tylko ja zaczynam czuć, że urlop, na którym trzeba mieć oczy dookoła głowy przez 24/7, jest 10 razy bardziej męczący niż praca? Nigdy więcej małego, nieumiejącego pływać wulkanu energii na publicznej, zatłoczonej plaży. Nie na moje nerwy!

*FDA = Food and Drug Administration, organizacja zatwierdzająca np. leki do powszechnego użytku

**W USA, bo w Europie wg mnie by to nie przeszło. Kolejny dowód, że Europa to dobre miejsce do życia.

***Przeszukiwanie własne

[1] https://www.bbc.com/news/articles/ckg4741vklko

[2] https://www.fda.gov/media/193342/download

[3] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/15563316251355551

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34324435/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39325560/

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40131143/

[7] https://www.fda.gov/media/193343/download

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38382158/

[10] https://clinicaltrials.gov/study/NCT02974907

[11] https://clinicaltrials.gov/study/NCT02597803

[12] https://clinicaltrials.gov/study/NCT03937882

[13] https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD015723.pub2/full

[14] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40141333/

[15] https://www.nature.com/articles/s41467-020-20790-0

[16] https://en.wikipedia.org/wiki/Semax

[17] Prewencja wtórna https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2307563

[18] Badanie co prawda małe, ale niezgodność składów domniemanych “produktów leczniczych” na czarnym rynku jest trochę taką oczywistą prawdą. https://www.jmir.org/2024/1/e65440

Problem w tym, że pojęcie superfood nie ma definicji naukowej ani regulacyjnej. Analiza treści internetowych z 2023 roku zidentyfikowała 136 różnych produktów określanych tym mianem na 45 przeanalizowanych stronach, przy czym dziesięć najczęściej wymienianych obejmowało zarówno jarmuż i borówki, jak i łososia, fasolę i czosnek. [1] Ogrom produktów o niejasnych właściwościach prozdrowotnych, ale jasnym marketingu.

Problem jest dużo głębszy. Naukowiec w renomowanym medycznym czasopiśmie zwrócił w 2018 roku uwagę, że w epidemiologii żywieniowej prawie każdy produkt spożywczy wykazuje istotne statystycznie związki z ryzykiem zgonu [2]. Jeśli praktycznie każda ekspozycja żywieniowa daje istotny wynik, to które produkty dają naprawdę istotny dla nas wynik - a które nie?

Subscribe now

Jemy jak lubimy

Kombucha ma świetny PR, szczególnie w zakresie polewania kombuchy zamiast alkoholu na imprezach. Osobiście brałam udział w wydarzeniu no-alco, gdzie piliśmy kombuchę jak wino - i mimo początkowego sceptycyzmu, taka praktyka okazała się strzałem w dziesiątkę. Polecam! Jeśli zastąpimy alkohol kombuchą, nie ma wątpliwości, że wyjdzie to nam na dobre.

Sama kombucha jednak nie ma twardych danych na ludziach wskazujących na jej wyjątkowo prozdrowotny charakter. Mówi tak przegląd z 2019 roku. [3] I choć najnowsze badanie na 59 osobach wskazuje na pewne korzyści z picia kombuchy, ostatecznie korzyści te były takie same jak przy diecie restrykcyjnej u osób z nadwagą. [4] Inny przegląd wskazuje na poprawę mikrobioty, ale niespójne wyniki w kontekście profilów glikemii. [5]

Po matchy jako siostry kawy spodziewalibyśmy się, że ma siostrzanie prozdrowotny charakter. I może i ma, ale nie mamy na to dowodów. 12 miesięczne badanie prowadzone przez osoby z potężnym konfliktem interesów nie osiągnęło żadnego z dwóch pierwszorzędowych punktów końcowych - za to w podsumowaniu badania napisano, że matcha wpłynęła na percepcję emocjonalną. [6]

Krytyczny przegląd z 2022 roku stwierdzał, że część efektów matchy (w tym kardiometabolicznych) badano wyłącznie na zwierzętach i że nie możemy wyciągać obecnie żadnych twardych wniosków. [7]

Jagody goji to kolejny produkt o lepszym marketingu niż badaniach naukowych. Owszem - jeśli chodzi o zdrowie plamki żółtej (chodzi o oczy), to faktycznie mamy trochę pozytywnych badań na ten temat. [8] [9] Może być to związane np. z wysoką zawartością dobrej dla oczu zeaksantyny w owocach goji. [10]

Jeśli jednak oczekujesz dobrego snu, wysokiej energii, lepszej odporności i świetnego samopoczucia dzięki goji, to Cię zmartwię. Tego typu badania wykonywały osoby afiliowane z producentem goji, a efektami końcowymi było subiektywne oceny badanych. [11][12][13] Słaby “dowód” naukowy.

Patrzę na tę listę i najbardziej uderza mnie fakt, że produkty te są zazwyczaj dużo droższe od tych opisanych w pierwszej notce. To trochę jak z siemieniem lnianym vs. nasionami chia - oba produkty mają działanie prozdrowotne, ale ten pierwszy produkt jest tańszy i trochę lepiej przebadany - natomiast mniej reklamowany niż ten drugi.

Big Food zamiast Big Pharma?

Zarówno w pierwszej jak i w drugiej notce powoływałam się na badania, z których część była obarczona konfliktem interesów. Dokopałam się zatem do badania, które porównuje wyniki sponsorowanych vs. niesponsorowanych badań nad żywnością (w tym wypadku: nad napojami). Okazało się, że niekorzystne dla pierwotnej hipotezy konkluzje były obecne w 37% badań niesponsorowanych i w… 0% badań sponsorowanych. [14] Podobne tendencje są wykazane w badaniu dot. badań nad słodzikami. [15]

Oczywiście konflikt interesów nie musi oznaczać braku rzetelności w badaniu. Jednak dane powyżej otwierają oczy i każą mi się zastanawiać, dlaczego jesteśmy tak sceptyczni wobec bardzo regulowanego rynku farmaceutycznego, ale przyjmujemy każdy marketing związany z jedzeniem?

Co ja robię z tymi informacjami?

Brak twardych badań nie oznacza, że coś nie działa. Oznacza, że na razie nie mamy dowodów, że działa. Jeśli więc lubię spożywać dane produkty, oczywiście je spożywam i nie daję się zwariować.

(ale częściej do jogurtu sypię siemię lniane niż chia i goji)

A prywatnie w teraźniejszości…

Bardzo lubię książkę Diuna i właśnie siadłam do ponownego przeczytania wszystkich jej części. Dla mnie to książka przede wszystkim o masowej manipulacji społecznej, ale też o trzymaniu swoich emocji na wodzy.

Uwielbiam modlitwę I must not fear. Fear is the mind-killer. I choć wielokrotnie zdarzało mi się podejmować decyzje ze względu na strach, od kilku lat bardzo na to uważam. Nie chcę być motywowana strachem.

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36766074/

[2] https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2698337

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30527803/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41957662/

[5] https://www.mdpi.com/2311-5637/11/6/353

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39213264/

[7] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36582446/

[8] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29977809/

[9] https://www.mdpi.com/2072-6643/13/12/4409

[10] https://www.mdpi.com/1420-3049/25/18/4067

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18447631/

[12] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19857084/

[13] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22897500/

[14] https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.0040005

[15] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27606602/

Postanowiłam przyjrzeć się niektórym produktom, zainspirowana też ostatnią notką o mikrobiocie. I tu znów pewne zaskoczenia: niektóre produkty, które brałam jako pewnik longevity, zupełnie tym pewnikiem nie są. Czasami inne, tańsze zamienniki mają dużo lepsze badania.

No to co jeść, a co nie? Dziś porozmawiamy o kilku prawdziwych superfoods. Za tydzień rozwiejemy mity dotyczące rzekomych superfoods. Nie sposób też opowiedzieć o wszystkich produktach, więc wybrałam te z najmocniejszymi badaniami naukowymi.

Subscribe now

Nauka mówi tak, nauka mówi nie

Na początek mały disclaimer. Badania dotyczące diety to chyba najtrudniejsze badania naukowe - rzadko możliwe do skutecznego porównania, często opierające się na ankietach pacjenckich, pełne restrykcji, które są trudne do utrzymania przez pacjenta przez dłuższy czas. Często są to badania obserwacyjne, a nie randomizowane badania kliniczne. Te pierwsze tylko obserwują pacjentów, te drugie - projektują odpowiednie zachowania, których pacjenci w badaniu muszą się trzymać. I to te drugie są złotym standardem medycyny opartej na faktach.

Najlepszym tego przykładem jest słynna żurawina. Jeśli jesteś kobietą, najpewniej spotkałaś się z zaleceniem lekarza, żeby jeść żurawinę żeby pomóc w profilaktyce Zakażenia Układu Moczowego (=ZUM). Fun fact: w 2012 roku badanie Cohrane** wykazało brak statystycznego związku między spożywaniem żurawiny a poprawą w zakresie ZUM. [1] W 2023 roku, również badanie Cohrane, wykazano istotny wpływ spożycia żurawiny na ograniczenie ZUM u części osób, np. u kobiet i dzieci [2]

To jeden z moich ulubionych przykładów tego, jak działa nauka. Dopóki nie ma dowodów, nie ma dowodów. Nie zawsze oznacza to, że jakaś interwencja nie działa; oznacza to, że nie mamy podstaw sądzić, że działa. I choć naukowy sposób poznania świata ma swoje malutkie minusy, jest to najlepszy sposób, aby ten świat rzeczywiście poznać.

Jemy dla zdrowia

Spożycie błonnika zmniejsza ryzyko śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 23% - to wniosek z przeglądu badań obserwujących łącznie 3,5mln osób. [3] Podobne wnioski niesie inne badanie, obejmujące 135 milionów osobo-lat. I dodaje, że najlepiej spożywać 25-29g błonnika dziennie (ok. 5 jabłek albo kilka dużych kromek pełnoziarnistego chleba) [4] Badania podważające pozytywny wpływ błonnika również istnieją, choć są mniej jednorodne - i duże znaczenie ma czy mówimy o błonniku rozpuszczalnym, czy nierozpuszczalnym. [5] [6]

Siemię lniane ma dowody na obniżanie ciśnienia, [14][15] poprawia też profil lipidowy - ale lepiej jeść całe mielone nasiona, nie olej. [16]

Prawdziwym superfood są też orzechy. Spożycie 28g orzechów dziennie zmniejsza ryzyko śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 22%, wpływając na zdrowie kardiologiczne czy pulmonologiczne. [7][8] Orzechy mogą, ale nie muszą obniżać ciśnienia - w tej kwestii mamy sprzeczne badania. [9][10]

Co ciekawe, orzechy mogą być mniej kaloryczne, niż myślimy. Przeszacowanie kaloryczne migdałów wynosi 32%, kalorii jest też mniej o 21% w orzechach włoskich i o 16% w nerkowcach [11][12][13] Jako osoba potrafiąca zjeść słoik masła orzechowego naraz niestety muszę wspomnieć, że masła orzechowego błąd w obliczaniu kalorii nie dotyczy - zmielone struktury orzecha najpewniej wchłaniają się lepiej, zwiększając kaloryczność.

A słynna oliwa z oliwek? Ja jestem jej fanką, i faktycznie mamy badania potwierdzające jej pozytywny wpływ na zdrowie. Np. na zdrowie kardiologiczne, nowotwory, śmiertelność czy cukrzycę. [17] Jedno z badań mówi o zmniejszeniu ryzyka śmierci z jakiejkolwiek przyczyny o 11% przy spożywaniu 25g oliwy dziennie. [18] Inne badanie obserwowało 92k pacjentów przez prawie 30 lat i przedstawia wniosek, że spożycie 7g oliwy dziennie obniża ryzyko śmierci związanej z demencją o 28%. [19] Oliwa ma też rzekomo nie tuczyć. [20] I tutaj jednak nie obyło się bez kontrowersji - część badań (w tym to ostatnie) jest narażone na spore konflikty interesów, są też badania mówiące o braku wpływu oliwy na niektóre elementy zdrowia. [21]

Co ja robię z tymi informacjami?

Spożywam wszystkie produkty z dzisiejszej notki. Nie zawsze i nie wszystkie na raz, ale codziennie myślę o tym, żeby zjeść chociaż jeden superfood. U mnie obejmuje to również wszelkiego rodzaju warzywa (szczególnie te zielone i najmniej lubiane)

To w ogóle jest moja filozofia: zjeść choć jeden zdrowy posiłek dziennie. Jako fanka makaronów i wszelkiego rodzaju węglowodanów nie wytrzymałabym długo na restrykcyjnej diecie. Chyba że wplatam niektóre zdrowe produkty w to, co lubię - i nie daję się zwariować.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ostatnio miałam bardzo ciekawą dyskusję z moją siostrą. Rozmawiałyśmy o tym, czy można się blisko przyjaźnić z osobą, której zachowanie w pewnych aspektach oceniamy jako moralnie złe. Nasza rozmowa przeszła w końcu w dyskusję o tym, kiedy powinno się zakończyć toksyczną relację (kiedy taka relacja jest faktycznie toksyczna), a kiedy powinniśmy po prostu akceptować różnorodność (opinii, poglądów, zachowań) wśród ludzi.

Jest to fascynujący temat. Kiedy byłam młodsza, wydawało mi się, że każda relacja, która choć trochę nadszarpnęła mój dobrostan, nie jest warta kontynuowania. Taka postawa jest też zbieżna ze wszelakimi poradami z social media - ucinaj toksyczne relacje, nie drenuj swojej energii.

Teraz myślę inaczej. Nad każdą relacją trzeba pracować, a czasami po prostu trzeba zaakceptować fakt, że w pewnych zakresach się różnimy i tak zostanie. Każdy popełnia błędy. I jeśli relacja z daną osobą dużo nam daje, choć w pewnych zakresach bywa dla nas przykra - może trzeba zmienić nastawienie do tej relacji, zaakceptować różnice i skupić się na tym, co mamy wspólnego?

*Chcę to zmienić. Masz jakieś łatwe, zdrowe przepisy? Podziel się!

**Przeglądy Cohrane cieszą się doskonałą renomą i są uznawane za bardzo wiarygodne.

[1] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23076891/

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37947276/

[3] https://www.clinicalnutritionjournal.com/article/S0261-5614(23)00363-1/abstract

[4] https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)31809-9/fulltext

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2571009/

[6] https://pubs.rsc.org/fo/article-abstract/14/24/10667/769466/Total-and-different-dietary-fiber-subtypes-and-the?redirectedFrom=fulltext

[7] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2161831323000686

[8] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2161831325000298

[9] https://www.cambridge.org/core/journals/british-journal-of-nutrition/article/nut-consumption-and-the-risk-of-hypertension-a-systematic-review-and-dose-response-metaanalysis-of-prospective-studies/F598AFD9FD35B00A41A428C9D65F2C14

[10] https://academic.oup.com/nutritionreviews/article/83/10/1843/8102894

[11] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916523029003?via%3Dihub

[12] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26581681/

[13] https://www.mdpi.com/2072-6643/11/1/33

[14] https://jcvtr.tbzmed.ac.ir/Article/jcvtr-33280

[15] https://link.springer.com/article/10.1007/s40200-025-01656-y

[16] https://link.springer.com/article/10.1186/s12986-021-00619-3

[17] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39200546/

[18] https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/fsn3.71115

[19] https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2818362

[20] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12107489/

[21] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39558500/

Firma działa do dziś i imponująco rozszerzyła swoją działalność. A o mikrobiocie czy też mikrobiomie jelitowym* jest coraz głośniej - również w kontekście długowieczności.

Czy ten cały marketingowy szum ma potwierdzenie w badaniach? Co jest naukową prawdą, a co anegdotą? I czym jest mikrobiota?

Research do tej notki był tak obszerny i niespójny, że musiałam ją podzielić na kilka tematów. Dziś zajmiemy się odpowiedzią na pytanie: czy obecność dobrych bakterii w jelitach pomoże dożyć 22 wieku?

Subscribe now

Kolonia obcych

Mikrobiota jelitowa to bakterie, które żyją w naszym przewodzie pokarmowym. Przez prawie 50 lat wierzono, że jesteśmy bardziej bakterią, niż człowiekiem, bo bakterii w naszym organizmie miało być 10 razy więcej niż komórek ludzkich. [1] Nie jest to prawda - stosunek bakterii do komórek wynosi mniej więcej 1 do 1** [2]

Od lat bada się skład mikrobioty i jej wpływ na różne elementy naszego zdrowia. I choć badań jest mnóstwo, są bardzo zróżnicowane, niejednorodne i często - małe.

Bakterie leczą chorobę

Najtwardszym, potwierdzonym kierunkiem wykorzystania przeszczepu mikrobioty w leczeniu jest sytuacja, w której pacjent jest zakażony bakterią Clostridium Difficile. To stosunkowo częsta i niebezpieczna dla starszych pacjentów sytuacja. Mi osobiście wielokrotnie zdarzyło się leczyć takich pacjentów w szpitalu, choć nie przeszczepem mikrobioty.

Terapie związane z mikrobiotą, w tym z jej bezpośrednim przeszczepem, znajdują się w oficjalnych wytycznych gastroenterologicznych od 2024 roku (choć wytyczne mówią też, kiedy tej terapii nie stosować). [3] Ja osobiście o skuteczności leczenia mikrobiotą w kontekście Clostridium słyszałam już w trakcie studiów: mówiło się, że przeszczep mikrobioty daje 81% szans na wyleczenie vs. 31% przy stosowaniu standardowego antybiotyku. [4] Pamiętam, że byłam zszokowana tym, że taka terapia nie jest jeszcze dopuszczona do obrotu (dziś jest).

Jakież było dziś moje zdziwienie, kiedy dowiedziałam się, że to słynne badanie z 2013 roku obejmowało tylko 42 pacjentów. [4] Na studiach jeszcze nie sprawdzałam tak obsesyjnie szczegółów badań naukowych.

To małe badanie jednak wyznaczyło kierunek, który okazał się być prawidłowy: zeszłoroczna metaanaliza na 1000 pacjentów potwierdza zarówno skuteczność leczenia mikrobiotą, jak i jej przewagi nad leczeniem antybiotykiem, choć stosunek jest mniej imponujący (70-91% vs. 23-62%) [5]

Mamy więc solidny dowód, że mikrobiota może dosłownie ratować życie w określonych przypadkach.

Stulatek z mnóstwem różnych bakterii

Głośna praca z Nature opisała mikrobiom 160 japońskich stulatków o średniej wieku 107 lat. Różnice w mikrobiomie wobec 86-latków były wyraźne, a sam artykuł mówi o przewadze mikrobiomu 100-latków przez obecność mikroorganizmów zdolnych do generowania określonych kwasów. Różne doniesienia więc powtarzają: mikrobiom może być kluczowy dla długowieczności. [6]

Przyjrzałam się jednak badanej próbie. Porównywano głównie niepełnosprawne, niesamodzielne stulatki-kobiety w domach opieki do samodzielnych, zróżnicowanych płciowo osób starszych mieszkających w swoich domach. [6]

Wiedząc o tym jak duży wpływ ma środowisko na mikrobiom, trudno określić co tak naprawdę w tym badaniu mierzymy.

I nie jest to tylko moja obserwacja - inne badania potwierdzają wpływ otoczenia, leków, a nawet samodzielności na mikrobiom. [7][8] Jedno z nich mówi wprost, że niektóre zmiany w mikrobiomie stulatków są oznaką niezdrowego starzenia bardziej niż oznaką długowieczności. [7]

Bakterie nie wydłużą Ci życia

Szukałam badania, w którym zmiana mikrobioty np. przez stosowanie probiotyków*** wydłużyła życie.

U seniorów - nie znalazłam. Metaanaliza 15 badań na blisko 6k osobach wskazuje na brak różnicy między stosowaniem probiotyku a efektem placebo**** [9].

W niektórych przypadkach stosowanie probiotyków może się wręcz wiązać z większym ryzykiem zgonu: np. u pacjentów z ciężkim ostrym zapaleniem trzustki [10]

Inna metaanaliza wskazuje, że probiotyki mogą pomagać: ale badanie dotyczy noworodków. [11]

Bakterie zamiast zegarka?

Są podejścia również w szacowaniu wieku biologicznego na podstawie mikrobiomu. I tu niespodzianka: mikrobiom jelitowy radzi sobie zaskakująco słabo w przewidywaniu wieku, szczególnie w porównaniu do mikrobiomu skóry czy jamy ustnej! Jedno z badań policzyło dokładność zegara dla tych trzech miejsc na ciele, na tym samym zbiorze. Błąd pomiaru wynosił 3,8 roku dla skóry, 4,5 roku dla jamy ustnej i aż 11,5 roku dla jelit [12]

Głośne badanie FINRISK przeprowadzone na ponad 7k osobach miało natomiast przewidzieć długoterminowy związek między zmiennością mikrobiomu jelitowego a śmiertelnością. Badanie trwało 15 lat. W abstrakcie (skrót informacji o badaniu na początku) mamy informację, że mikrobiom może pomóc przewidywać ryzyko śmierci. Poza abstraktem natomiast mamy wykres, który pokazuje, że uzupełnienie standardowych informacji dot. wieku, BMI, chorób czy używek o skład mikrobiomu nie poprawiało oceny ryzyka śmiertelności. [13]

Wydaje się więc, że mikrobiom jakąś miarę stanowi, ale mamy miary doskonalsze.

Co ja robię z tymi informacjami

Szczerze Ci przyznaję, że na razie - nic. Podchodziłam do tematu mikrobiomu z dużym przekonaniem, że to ogromna, obiecująca gałąź medycyny przeciwstarzeniowej. Wydaje się jednak, że nie mamy na to na razie przekonujących, bezpośrednich dowodów.

Staram się stosować dobrą dietę, która jest wskazywana jako pomocna przy promowaniu dobrej mikrobioty. O tym jednak będzie osobna notka, bo okazuje się, że to nie zawsze wpływ na mikrobiotę decyduje o dobrych efektach konkretnych pokarmów.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ta notka i cały research dot. mikrobioty i mikrobiomu były dla mnie chyba najtrudniejsze w całym Celu22. Podchodziłam do tego tematu z zupełnie inną hipotezą - przekonana, że dobry mikrobiom to kluczowy element zdrowia i długowieczności.

I faktycznie, w niektórych sytuacjach tak jest. Ale nie jest to prawda uniwersalna, jest mnóstwo “…ale”, łącznie z tym, że w określonych przypadkach stosowanie probiotyków może być wprost szkodliwe.

Dodatkowo czym innym jest wpływ mikrobiomu na długowieczność, regulacja jelito-mózg czy związek mikrobiomu z określonymi chorobami (metabolicznymi czy psychiatrycznymi). Osobna notka powinna być też poświęcona na różnorodność laboratoryjną przy badaniu mikrobiomu i definicji dobrego mikrobiomu (spoiler: nie ma).

Bardzo trudny temat, a żeby go przedstawić rzetelnie, musiałam go rozbić na wąskie tematy i dokładnie sprawdzać czy moje przekonania nie przykrywają prawdy naukowej.

Ciekawostka: zazwyczaj wspieram się AI-em w researchu. W tym temacie doszukałam się 40 błędów LLM-u. Rozumienie czytanego tekstu i krytyczne, samodzielne myślenie będzie coraz bardziej w cenie.

*Mikrobiota a mikrobiom to różne pojęcia: jedno dotyczy organizmów, drugie ich genów.

**Więc jesteśmy w połowie bakterią, w połowie człowiekiem

***Probiotyki - żywe mikroorganizmy wspierające różnorodność mikrobioty

****Efekt placebo - poprawa wyników/samopoczucia po interwencji, która nie miała właściwości leczniczych (np. poprawa stanu zdrowia po tym, jak pacjent myślał, że dostał lek, a tak naprawdę nie dostał)

[1] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0002916523331642

[2] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0092867416000532#bib8

[3] https://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(24)00041-6/fulltext

[4] https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1205037

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12450354/

[6] https://www.nature.com/articles/s41586-021-03832-5

[7] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9035980/

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5593887/

[9] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29415116/

[10] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18279948/

[11] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37493095/

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7018528/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8113604/

Na spacerze musiałam skupić się na dostosowaniu tempa chodu, pitch’owaniu mojego biznesu, rzucaniu adekwatnymi liczbami i jednoczesnym omijaniu latarni. Inwestycji nie pozyskałam, ale zaliczyłam jakieś +6000 kroków tego dnia.

Dual-task, czyli myślenie w trakcie aktywności fizycznej, jest ostatnio coraz bardziej promowane. A co na to nauka?

Subscribe now

Chodzę, więc rozmyślam

Zaczęło się od słynnego eksperymentu ze Stanford (2014). Ludzie rozwiązywali zadanie na kreatywność raz siedząc, raz idąc. Efekt był spektakularny: w niektórych grupach aż 81% osób miało bardziej twórcze pomysły, gdy szły. [1]. Co jeszcze ciekawsze, efekt utrzymywał się niezależnie od otoczenia - chodzić można było i na dworze, i na bieżni w domu, a efekt był zbliżony! [1]

Tegoroczny przegląd z metaanalizą bazujący na ponad 1000 uczestnikach zdaje się potwierdzać te obserwacje. Efekt chodzenia na myślenie dywergencyjne (=kreatywne) jest duży, nawet jeśli spojrzymy tylko na najbardziej rygorystyczne badania naukowe. [2]

Regularna aktywność fizyczna ma większy pozytywny wpływ na myślenie niż jednorazowa interwencja ruchowa - tak wynika z metaanalizy na ponad 4000 osobach. [3]

Mnie jednak fatalnie się opowiadało o moim biznesie w trakcie ruchu. Nie umiem też pracować w skupieniu chodząc. Czemu?

Chodzę, więc się nie skupiam

Nasz mózg ma ograniczoną pulę uwagi. Kiedy każemy mu robić dwie trudne rzeczy naraz, coś musi ucierpieć.

Chodzenie może być dobre dla myślenia dywergencyjnego, czyli takiego, kiedy wymyślamy wiele różnych pomysłów na rozwiązanie trudnych problemów. Ale dla myślenia konwergencyjnego, czyli szukania jednej, prawidłowej odpowiedzi w skupieniu, może być szkodliwe.

Poprzednio wskazane badanie mówi praktycznie o braku wpływu chodzenia na myślenie konwergencyjne. [2]

Mamy też przykłady z życia wzięte. Zdarzyło Ci się iść i pisać sms-a równocześnie? Zapewne trudno było Ci się skupić i na jednym, i na drugim. Badania potwierdzają, że dual-task w tym wypadku wpływa szkodliwie zarówno na chód, jak i pisanie - szczególnie u osób starszych. [4]

Podobnie z zadaniami, które są typowe i angażują naszą głowę, jak liczenie czy szukanie słów. Kiedy wykonujemy je w ruchu, chód zwalnia i się chwieje. U seniorów jest gorzej i wpływa to na ryzyko upadku [5][6]. Naukowcy nazywają to pięknie: neural resource bottleneck, czyli wąskie gardło w mózgu.

Najważniejsze jest tempo. Chód w Twoim naturalnym, swobodnym tempie jest tani poznawczo i dzieje się sam, bez Twojej dodatkowej uwagi. Ale marsz w tempie wymuszonym zaczyna konkurować o zasoby i psuje myślenie. Może dlatego nigdy nie mogę się skupić jak próbuję słuchać podcastu podczas biegania?

Chodzę, więc dojdę do 22 wieku

To, co dziś da Ci lepsze pomysły, za 30 lat ochroni Twój mózg. I to chyba najważniejszy wniosek z badań nad dual-task.

Łączenie ruchu z myśleniem jest dobrze udowodnioną praktyką w profilaktyce starzenia mózgu. Duża metaanaliza na prawie 2,5k seniorów pokazała, że trening motoryczno-poznawczy bardzo istotnie poprawia funkcje wykonawcze u osób z początkami zaburzeń pamięci. [7]

Druga metaanaliza (prawie 3k seniorów) wskazuje, że łączenie ruchu z myśleniem realnie zmniejsza liczbę upadków [8]. A upadek po siedemdziesiątce to często początek końca samodzielności i prosta droga do przedwczesnej śmierci.

Co ja robię z tymi informacjami?

Nie kupiłam sobie bieżni pod biurko (jeszcze). Jak masz doświadczenie w tym temacie, chętnie o nim usłyszę!

Jednocześnie:

• do wymyślania: notek, postów, strategii biznesowej, rozwiązań skomplikowanych problemów: idę się poruszać. Najlepsze pomysły mam kiedy biegam albo spaceruję.

• do standardowej, analitycznej pracy: siadam. Nie mogę być rozproszona.

• no i co najważniejsze, ruszam się regularnie. Mocno wierzę, że regularna aktywność fizyczna poprawia zdolności mentalne.

A prywatnie w teraźniejszości…

Przeczytałam książkę A. Dragana: “Quo Vaidis”. Dopiero teraz, bo myślałam, że jest popularnonaukową lekturą dla osób nie zaznajomionych z tematem. Byłam zaskoczona, jak wiele dobrych fragmentów w niej znalazłam.

Styl nie wszystkim będzie odpowiadać, ale ja cenię ją chyba najbardziej za odejście od dywagacji nt. definicji. Jako społeczeństwo nie zgodziliśmy się na wspólne definicje dla wielu rzeczy (łącznie z tym, co to znaczy starzenie) i nie ma sensu kontynuować dyskusji np. o świadomości AI. Świadomość nie jest też potrzebna, aby ta technologia była najsilniejszym wytworem ludzkości. Warto więc skupić się na opisie tego, co rzeczywiście ta technologia już dzisiaj może.

Słowem: polecam.

[1] Tytuł notki skopiowany z tytułu pracy naukowej: https://aaalab.stanford.edu/assets/papers/2014/Give_your_ideas_some_legs.pdf

[2] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13170883/

[3] https://link.springer.com/article/10.1186/s40798-022-00444-9

[4] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0167945719306104

[5] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12496288/

[6] https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763410001375?via%3Dihub

[7] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12043736/

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12743702/

Szczerze mówiąc byłam zaskoczona, bo tezę w tytule uważam za całkiem realną.

W świecie, w którym medycyna jest coraz bardziej zalgorytmizowana i może być coraz droższa, a technologia jest coraz bardziej niezawodna, posiadanie własnego AI-coacha zdrowotnego wydaje się oczywistością. A jako że nasze codzienne, małe wybory najbardziej wpływają na prawdopodobieństwo dożycia 22 wieku, byłoby wspaniale, gdyby ktoś nas do tych dobrych wyborów dopingował codziennie.

Subscribe now

AI w zdrowiu - hit czy kit?

Skoro AI obiecuje takie przełomy, to czemu jeszcze nas nie leczy? - to jedno z najczęstszych pytań, które słyszę od sceptyków. Przypominam jednak, że mówimy o medycynie, której zajęło:

• 17 lat od odkrycia penicyliny do wprowadzenia jej do obrotu. [1][2] Odkrycie penicyliny jest jednym z największych przełomów medycznych, bo pozwoliło nam zapoczątkować okiełznanie bakteryjnych chorób zakaźnych. Zdawano sobie sprawę, jak bardzo penicylina może pomóc. Jej niedługi czas od odkrycia do wprowadzenia do obrotu zawdzięczamy wojnie.

• 22-28 lat od pierwszego zastosowania USG w badaniu jamy brzusznej do ustalenia standardu badania USG w każdej ciąży. [3][4][5] Wiązało się to oczywiście z licznymi kontrowersjami. Istnieje też badanie wskazujące, że USG w ciąży niskiego ryzyka może być niepotrzebne [6]

• dzisiaj przetestowanie i wprowadzenie leku do obrotu zajmuje kilkanaście lat, a w przypadku wyrobów medycznych (jak AI) - sama certyfikacja (już istniejącego, działającego narzędzia) zabiera często 2 lata.

Gdzie zatem na linii czasu jesteśmy w podróży AI w zdrowiu?

W 2015 roku było ok. 30 certyfikowanych algorytmów AI w medycynie w Stanach i w Europie. [7] Dziś ich liczbę szacuje się na ponad 2000. Pierwszy algorytm do samodzielnego przedstawiania wyniku pacjentowi, bez pieczątki lekarza uzyskał certyfikację w 2018 roku. [8] Obstawiam zatem, że jesteśmy w połowie standardowej drogi medycznej od przełomu do popularyzacji. Jednak mimo powolności sektora zdrowotnego, AI już zmienia oblicze medycyny - tylko nie wszyscy są tego świadomi. Przyszłość jest dziś, tylko nierówno rozdystrybuowana.

Zapraszamy do doktora AI i naukowca AI

W Utah w Stanach Zjednoczonych algorytm AI został dopuszczony do samodzielnego przedłużania niektórych leków psychiatrycznych w ramach programu pilotażowego. [9] Powtórzę: pacjent otrzymuje receptę od doktora AI, a nie od ludzkiego doktora. Oczywiście po przeprowadzeniu wywiadu z pacjentem - również przez AI. Mimo kontrowersji już jest rzeczywistością.

W Niemczech przez dwa lata realizowano krajowy program badań mammograficznych ze wsparciem algorytmu AI. W programie wzięło udział prawie 0,5 mln kobiet. W grupie ocenianej z AI wykryto 17,6% nowotworów więcej, i to bez wzrostu liczby fałszywych alarmów! [10]

W Wielkiej Brytanii AI realnie zastąpi lekarzy. Standardowo badanie mammograficzne jest oceniane przez 2 lekarzy. Od zeszłego roku w programie pilotażowym badania w UK są oceniane przez 1 lekarza i algorytm AI [11]

W Polsce dziś z AI korzysta 13,2% szpitali [13], ale będzie ich znacznie więcej, jako że Centrum e-Zdrowia wdraża Platformę Usług Inteligentnych (=PUI). PUI jest finansowana z UE i ma być swoistym marketplace’m różnych algorytmów AI dla polskich szpitali.

A co z odkrywaniem leków? Otóż w jednej z chorób generatywna AI wskazała cząsteczkę jako kandydata na lek. Lek ten właśnie kończy fazę 2a, w której wykazano jego skuteczność. [12] Czas odkrycia i badania leku oraz związane z tym koszty zostały dramatycznie zmniejszone. Takich doniesień powinno być oczywiście więcej, ale w mojej ocenie jest to tylko kwestia czasu.

Twoje zdrowie w (nie)Twoich rękach

Dziś mamy mnóstwo aplikacji zdrowotnych, które podpowiadają nam jak dbać o swoje zdrowie: od smartwatchy (dziś trenuj! dziś się nie wyspałeś! jesteś chora/y?) przez aplikacje liczące kalorie po zdjęciu, po agentów AI doradzających w ścieżce zdrowotnej. Nie wspominając o aplikacjach do szeroko rozumianego longevity, które mają w sobie element gamifikacji i utrzymania uwagi użytkownika, również poprzez chat AI-owy.

Dzieli nas jeden, mały krok od posiadania swojego AI coach’a, który zintegruje różne narzędzia i aplikacje, będzie miał dostęp do naszej dokumentacji medycznej i będzie na co dzień z nami rozmawiał o naszym zdrowiu. Przypomni o badaniach profilaktycznych (w sposób spersonalizowany, a nie automatycznym mailem od firm diagnostycznych!), podpowie gdzie się udać ze swoim problemem zdrowotnym (lekarz? dietetyk? a może szpital?), a czasem sam zarezerwuje termin wizyty.

Takie rozwiązania już istnieją. W zasadzie ten jeden, mały krok to popularyzacja.

A jeśli cała moc AI-a będzie codziennie skierowana na utrzymanie nas w dobrym zdrowiu do 22 wieku, to trudno będzie to zastąpić człowiekiem.

Co ja robię z tymi informacjami

Uważnie obserwuję rynek. Używam rozwiązań AI w zdrowiu. No i prowadzę firmę działającą na styku AI i dermatologii.

A prywatnie w teraźniejszości…

Dołączyłam ostatnio do organizacji dla przedsiębiorców, która jest swoistą grupą wsparcia. Co miesiąc spotykamy się i rozmawiamy o swoich wyzwaniach. Jedną z zasad jest dzielenie się szczerze informacjami, którymi nie chcemy (z różnych powodów) dzielić się z innymi.

Otwarte rozmowy o porażkach, strachu, wyzwaniach i niepewności są dla mnie powiewem świeżości. Z tak wieloma ludźmi mam podobne doświadczenia, mimo zupełnie innych profili zawodowych. Szkoda, że obecna oficjalna scena innowacji i startupów wygląda zupełnie inaczej - tam nikt nie ma problemów i każdy odnotowuje kolejne sukcesy, żadnych porażek.

[1] https://www.medexpress.pl/nauka-medycyna/jest-najczesciej-przepisywanym-antybiotykiem-na-swiecie-jej-odkrycie-zrewolucjonizowalo-swiat-medycyny/

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_penicillin

[3] https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-93682-1_4

[4] https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/aogs.70157

[5] https://publications.aap.org/neoreviews/article-abstract/8/5/e195/87126/Historical-PerspectivesPerinatal-Profiles-Ian?redirectedFrom=fulltext

[6] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8355740/

[7] https://www.thelancet.com/pdfs/journals/landig/PIIS2589-7500(20)30292-2.pdf

[8] https://www.healthvisors.com/en/idx-dr/

[9] https://commerce.utah.gov/ai/regulatory-relief/authorized-ai-pilots/doctronic/

[10] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03408-6

[11] https://www.gov.uk/government/news/world-leading-ai-trial-to-tackle-breast-cancer-launched

[12] https://www.nature.com/articles/s41591-025-03743-2

Powtórzę: właśnie obserwujemy, czy terapia genetyczna jest w stanie odwrócić proces starzenia - w badaniu klinicznym na ludziach.* Istnienie takiego badania klinicznego jest przełomowe z kilku powodów.

Po pierwsze, badanie z hipotezą odwracania procesu starzenia konkretnych komórek w organizmie człowieka oznacza, że możemy uznawać proces starzenia za potencjalnie odwracalny. Biorąc pod uwagę fakt, że do dzisiaj nie mamy medycznego konsensusu czym jest starzenie, to bardzo ważny sygnał.

Po drugie, dopuszczenie takiego badania na ludziach oznacza, że jesteśmy dość daleko w przypuszczeniach na temat potencjalnej skuteczności danej terapii.

Po trzecie, jeśli okaże się, że terapia jest bezpieczna, otworzy to drogę do wielu, wielu innych badań testujących odwrócenie procesu starzenia.

Dziś jesteśmy dużo bliżej naszej kawy w 22 wieku niż rok temu.

Subscribe now

Genetyka, epigenetyka

Opowiem Ci prosto i dokładnie, na czym polega to badanie - i zachwycisz się razem ze mną. Zróbmy zatem szybki kurs z genetyki.

Każda komórka Twojego ciała ma w środku w zasadzie ten sam zapis zwany DNA. Twój genom praktycznie się nie zmienia (może w punktach mutować - co też jest podawane jako przyczyna starzenia)** i nosi w sobie całą instrukcję Ciebie - czy to komórka nerwowa, czy komórka skóry, czy komórka wątroby.

Skoro wszystkie komórki mają tę samą instrukcję, to czemu się od siebie różnią? Dzięki epigenetyce. Epigenetyka decyduje które elementy instrukcji włącza i pobudza do działania, a które elementy instrukcji wyłącza sprawiając, że w danej komórce są niewidoczne.

Inne porównanie może dotyczyć muzyki: geny to nuty, a epigenetyka to sposób, w jaki te nuty zagrasz. (cicho? szybko? jak kołysankę, marsz czy k-pop?) Na epigenetykę możemy wpływać m. in. naszymi codziennymi nawykami, ale o tym rozmawialiśmy w innej notce.

Czy zatem może być tak, że to nie zepsute geny odpowiadają za starzenie, ale błędy w informacji, które geny aktywować, a które wyłączać? Ta teoria nazywa się informacyjną teorią starzenia i jest mocno promowana przez Davida Sinclaira, współtwórcy firmy odpowiedzialnej za tytułowe badanie. [1][2] Jeśli teoria by się potwierdziła, oznaczałoby to, że wystarczy tylko przypomnieć komórkom organizmu jak dobrze odegrać muzykę, którą mają zapisaną w nutach.

Nagroda Nobla za ciekawy przypadek Benjamina Buttona

Już 20 lat temu japoński noblista Shinya Yamanaka udowodnił na komórkach myszy, że wyspecjalizowaną, dorosłą komórkę można odmłodzić do jej pierwotnej, pluripotencjalnej formy (czyli takiej, która może się wyspecjalizować w jakąkolwiek komórkę). Możemy to osiągnąć wprowadzając do dojrzałej komórki 4 geny, dziś zwane czynnikami Yamanaki (Oct3/4, Sox2, c-Myc, i Klf4). [3]

W bardzo dużym uproszczeniu: po wprowadzeniu tych genów komórka, która była np. komórką skóry, cofa się do momentu jak u zarodka, i od nowa może się z niej stworzyć np. komórka nerwowa czy komórka wątroby.

Za te badania Yamanaka dostał Nagrodę Nobla w 2012 roku. [4] Od tamtego momentu cały świat oczekuje, że leki na podstawie czynników Yamanaki dokonają przełomów w medycynie.

Problemem jest jednak to, że odmłodzona komórka całkowicie zapomina kim jest. Może utworzyć dorosłe komórki chaotycznie, w całkowicie nieodpowiednich dla nich miejscach, albo może doprowadzić do gwałtownego tworzenia nowotworów. [9]

Przypomina mi się świetny film Ciekawy przypadek Benjamina Buttona, w którym główny bohater z czasem był coraz młodszy. Jako noworodek, chwilę przed swoją śmiercią, nie pamiętał ani trochę kim jest ani że przeżył całe życie. Trochę jak z komórkami odmłodzonymi czynnikami Yamanaki.

ER-100 - zapamiętaj tę nazwę

W tytułowym badaniu ER-100 zespół Sinclaira bazował na badaniach Yamanaki, ale zmienił dwie rzeczy:

• użył tylko 3 genów, nie 4, (nazywane w skrócie OSK)

• znalazł sposób, aby te 3 geny włączyć tylko na chwilę

Dzięki temu komórka była w stanie się odmłodzić, ale nie tak bardzo, żeby zapomniała, kim jest. [5]

W roku 2020 wstrzyknięto myszom te trzy geny do siatkówki i efekty były spektakularne: u myszy z uszkodzeniem wzroku terapia poprawiła utraconą ostrość wzroku, a nerw wzrokowy zaczął regenerować włókna, co u ssaków uchodziło za niemożliwe. Bez efektów ubocznych. [5] To była pierwsza twarda przesłanka, że informacyjna teoria starzenia nie jest tylko ładną metaforą.

Kilka lat później podobne próby podjęto na małpach również osiągając efekt leczniczy - choć dane były prezentowane na kongresach, a nie w czasopismach naukowych. [6]

I wreszcie, miesiąc temu, pierwszy człowiek otrzymał tę terapię. Lek celuje w dwie choroby, w których umierają lub przestają działać komórki zwojowe siatkówki (czyli komórki, które przesyłają obraz z oka do mózgu). Nieaktywne geny OSK są dostarczone do komórek oka za pośrednictwem specjalnie przygotowanego wirusa. Włącznikiem dla tych genów jest zwykły antybiotyk, doksycyklina. Pacjent bierze ją przez osiem tygodni i przez ten czas OSK jest aktywne i odmładza komórki. Późniejsze odstawienie antybiotyku wyłącza geny zapobiegając katastrofie związanej ze zbyt gwałtownym cofnięciem czasu. [7]

Oko jest świetnym wyborem na pierwsze tego typu badanie: jest łatwo dostępne, jest uprzywilejowane immunologicznie (=ma mniejsze ryzyko, że układ odpornościowy odrzuci terapię) i pozwala łatwo zmierzyć efekt badaniem wzroku.

Czy już się ekscytować?

Oczywiście kilka disclaimerów.

Po pierwsze, to dopiero Faza 1 badania. Jej głównym celem jest potwierdzenie bezpieczeństwa. Na razie nie mamy żadnych dowodów na skuteczność terapii u ludzi.

Po drugie, nie cofamy starzenia całościowo. Badanie dotyczy odmłodzenia jednego, określonego rodzaju komórek w celu wyleczenia konkretnego schorzenia. Nawet jeśli okazałoby się, że terapia jest skuteczna i bezpieczna, to przed nami wiele lat i setki badań ukierunkowanych na odmładzanie innych typów komórek. Skuteczność terapii ukierunkowanej na konkretny rodzaj komórek i ich schorzeń nie oznacza automatycznie skuteczności terapii dla innych komórek i innych schorzeń.

Po trzecie, ryzyka są realne. Wprowadzanie genów odmładzających to manewrowanie blisko mechanizmów, które w innym ustawieniu napędzają nowotwory. [9]

Po czwarte, postać Davida Sinclaira jest kontrowersyjna, łącznie z wymienianym często konfliktem interesów między biznesem i nauką. Nie widziałam badania na małpach opublikowanego w recenzowanym czasopiśmie naukowym, a środowisko zarzuca mu, że część jego badań jest niereplikowalna. [8]

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż, ja się ekscytuję. Nie dlatego, że mamy gotowe odpowiedzi, ale dlatego, że robimy ogromny krok w kierunku uzyskania potencjalnej odpowiedzi na egzystencjonalne pytanie: czy u żywego człowieka możemy odwrócić proces starzenia, choćby dla określonego typu komórek?

Jeśli odpowiedź będzie twierdząca, to przewróci to do góry nogami dyskusję o możliwej długości życia człowieka. I otworzy drzwi do dalszych testów.

Jeśli odpowiedź będzie negatywna, będziemy mądrzejsi o to, jak nie stosować czynników Yamanaki, a to też istotna informacja. Cokolwiek się zadzieje - nauka dzieje się na naszych oczach.

A prywatnie w teraźniejszości…

W tym tygodniu nagrywałam filmiki promujące studia AI i innowacje w zdrowiu, których mam przyjemność być pomysłodawczynią i kierowniczką. Na Uczelni Łazarskiego otworzyliśmy właśnie rekrutację na 4 ich edycję.

W tym roku mocno dostosowaliśmy program do zmieniającego się świata. Studia obejmują takie aktywności jak vibecoding w zdrowiu, symulacja bycia Chief Digital Officer, czyszczenie danych czy zakładanie portfela kryptowalutowego. Oczywiście sporo jest też tematów prawnych, bo wbrew opinii, nawet sektor innowacji i AI jest bardzo mocno regulowany w ochronie zdrowia.

Jeśli chcesz być generalist(k)ą AI i innowacji w zdrowiu - zapraszam. Co roku edukujemy ekonomistów, prawników, lekarzy, informatyków, menedżerów jak zrozumieć i zarządzić wdrożeniem innowacji w swojej organizacji.

https://ckp.lazarski.pl/pl/studia-podyplomowe/ai-i-innowacje-w-zdrowiu-studia-podyplomowe

*Czy ktoś jeszcze ma wątpliwości, że rozwój ma charakter wykładniczy?

**To pewne uproszczenie na potrzeby notki. Konkurencyjna (do teorii D. Sinclair’a) teoria starzenia mówi o akumulacji mutacji DNA jako przyczyny starzenia, więc nie można powiedzieć, że nasz genom nigdy ani trochę się nie zmienia w żadnej komórce.

[1] https://www.lifebiosciences.com/life-biosciences-announces-first-patient-dosed-in-phase-1-trial-of-er-100-for-optic-neuropathies/

[2] https://www.nature.com/articles/s43587-023-00527-6

[3] https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(06)00976-7

[4] https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2012/yamanaka/facts/

[5] https://www.nature.com/articles/s41586-020-2975-4

[6] uwaga, to nie badanie naukowe, tylko doniesienie z konferencji https://www.globenewswire.com/news-release/2024/10/21/2966155/0/en/Life-Biosciences-Presents-at-AAO-Highlighting-Progress-of-Nonhuman-Primate-Studies-Evaluating-Partial-Epigenetic-Reprogramming-to-Restore-Visual-Function.html

[7] https://clinicaltrials.gov/study/NCT07290244

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9669175/

[9] https://link.springer.com/article/10.1002/embr.201338254

Jednym z powtarzających się wątków jest oczyszczanie kraju z plastiku i substancji toksycznych jako sposobu na poprawę dzietności.* Czysta woda, czyste powietrze i zdrowe jedzenie mają być krytyczne dla utrzymania płodności.

Wydaje się, że akurat ta strategia - związana z odrzuceniem plastiku i substancji szkodliwych - ma sens. W dzisiejszym prawdziwym, nieserialowym świecie mikroplastik jest indywidualnym problemem każdego z nas, bo znajduje się w wielu miejscach naszego organizmu - zaczynając od naczyń, przez narządy płciowe, na mózgu kończąc.

Czy zatem obecność mikroplastiku może nam pokrzyżować plany dożycia 22 wieku?

Subscribe now

Obecność to nie szkodliwość (jeszcze)

Mikroplastik to cząsteczki tworzyw sztucznych (czyli takich wyprodukowanych przez człowieka, nie występujących w naturze) o średnicy mniejszej niż 5mm. Nanoplastik jest jeszcze mniejszy i bywa trudno wykrywalny, a przez swoje mikroskopijne wymiary może lepiej penetrować do tkanek organizmów. [1]

Mikro i nanoplastik wykryto praktycznie wszędzie - łącznie z oboma biegunami Ziemi. [2]

Zanim jednak zagłębimy się w dyskusję na temat konsekwencji odkrycia mikroplastiku** w naszych organizmach, warto wiedzieć, że czym innym jest:

• udokumentowana obecność mikroplastiku w organiźmie,

• korelacja obecności mikroplastiku i chorobowości,

• związek przyczynowo-skutkowy między obecnością mikroplastiku a chorobami

Obecność plastiku w ludzkich organach była udokumentowana już w 1998 roku. [3] Nazwa “mikroplastik” została wprowadzona w 2004 roku [4] a pierwsze udokumentowane istnienie mikroplastiku w organizmie ludzkim szacuje się na 2019 rok. [5] Jest to zatem całkiem nowy problem - a to oznacza, że będziemy musieli jeszcze poczekać kilka-kilkanaście lat na porządne badania mówiące o związku przyczynowo-skutkowym. Coś już jednak zaczynamy wiedzieć.

Jest związek

Jednym z silniejszych badań potwierdzających wyższą chorobowość u pacjentów z mikroplastikiem jest badanie z 2024 roku badające obecność mikroplastiku w blaszce miażdżycowej. Na 257 pacjentów mikroplastik wykryto u 150. Pacjentów obserwowano ok. 3 lata. Ci, którzy mieli mikroplastik w blaszce miażdżycowej, mieli 4,5x wyższe ryzyko zawału/udaru/zgonu niż Ci, którzy mikroplastiku w blaszce nie mieli. [6] To brzmi przerażająco. Pamiętajmy jednak, że to badanie obserwacyjne, które (jeszcze) nie dowodzi bezpośredniej przyczynowości.

Inne badanie z 2025 roku mówi o obecności mikroplastiku w mózgu w objętości większej niż np. w wątrobie czy nerkach. Na bazie liczb podanych w badaniu można szacować, że każdy z nas ma w mózgu 6-7g mikroplastiku. Wartość ta zwiększyła się o 50% w porównaniu z rokiem 2016. Badanie też wykazało korelację między zawartością plastiku a demencją. [7] Ale pamiętamy, że korelacja to nie kauzacja. Dodatkowo badanie to było jednak przedmiotem szerokich komentarzy - np. podnoszono, że sposoby obliczania mikroplastiku mogą być niemiarodajne, a twierdzenie o “odpowiedniku łyżeczki mikroplastiku w mózgu” grubo przesadzone. [16]

Badanie sprzed 6 miesięcy, przeglądające 30 innych badań, mówi ostrożnie: są dowody na związek między obecnością mikroplastiku a markerami zapalenia, stresu oksydacyjnego i problemów endokrynnych u ludzi. [8]

Tylko obecność

Oprócz badań wykazujących pewien związek między mikroplastikiem a problemami zdrowotnymi, mamy sporo badań potwierdzających obecność mikroplastiku w naszych tkankach.

Mikroplastik mamy nie tylko w mózgu i naczyniach, ale też we krwi [9] w łożysku (w 100% badanych łożysk!) [10] czy w spermie. [11][12] Bada się wpływ mikroplastiku na jakość i ruchliwość plemników, i choć wyniki badań bywają niejednorodne, rozsądnym jest zakładać, że środowisko 21 wieku ma wpływ na obniżenie płodności u ludzi.

UE vs. USA

Nie odmówiłam sobie tej przyjemności i musiałam dodać ten akapit. Nie wiem czy wiesz, ale mamy ogromne zdrowotne szczęście, że mieszkamy w Unii Europejskiej ze wszystkimi jej zakazami i nakazami. W UE bowiem nielegalne jest celowe dodawanie mikrocząsteczek plastiku do produktów, a zakaz ten jest dużo, dużo szerszy niż w Stanach Zjednoczonych. [14] [15]

UE vs. USA jeśli chodzi o śmieci i substancje toksyczne dozwolone jako dodatki np. do produktów żywnościowych to tekst na osobną notkę. Na dziś krótki komentarz: mnóstwo substancji szkodliwych dozwolonych i szeroko stosowanych w USA jest nielegalnych w UE.

Co ja robię z tymi informacjami?

• piję wodę z kranu, powinnam ją jeszcze przegotowywać. Woda butelkowana ma 20 razy więcej cząsteczek mikroplastiku! [13]

• nie podgrzewam jedzenia w plastiku, staram się też nie pić z plastikowych kubeczków. Ciepło uwalnia cząsteczki z plastikowych opakowań

• staram się nie używać plastikowych przyborów w kuchni. Ostatnio od mojej kochanej teściowej dostałam porządną, kamienną deskę do krojenia, zamiast starej, obdrapanej i - tfu! - plastikowej

• piję liściastą herbatę zamiast w plastikowych torebkach

• nie żyję w USA.

Czy uważam, że obecność mikroplastiku w organizmie nam szkodzi? Tak, tak uważam. Dopóki jednak nie mamy więcej twardych badań naukowych na ten temat, pozostaje to moim educated guess (=trafne przypuszczenie).

A prywatnie w teraźniejszości…

Choć bywam zmęczona, po kilku tygodniach workation (trochę urlopu, trochę pracy) z przyjemnością wróciłam do centrum Warszawy. Patrzę sobie na szklane wieżowce pełne ludzi w garsonkach i garniturach i… z ogromnym zaskoczeniem odkrywam tęsknotę za rutynowym rytmem pracy.

Zamiast “rzuć wszystko i wyjedź w Bieszczady” to “rzuć wszystko i pracuj w centrum Warszawy”…?

*Oczywiście główny wątek dotyczy niewolnictwa i niewyobrażalnego cierpienia kobiet, ale jak dla mnie serial ten jest wielowątkowy i ma też inne, bardzo ciekawe warstwy.

**Dla uproszczenia używam tylko sformułowania mikroplastik mając na myśli mikro i nanoplastik

[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Mikroplastik

[2] https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/21/nanoplastic-pollution-found-at-both-of-earths-poles-for-first-time

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9610792/

[4] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15131299/

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31476765/

[6] https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2309822

[7] https://www.nature.com/articles/s41591-024-03453-1

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12848325/

[9] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0160412022001258?via%3Dihub

[10] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11057519/

[11] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12299061/

[12] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11663775/

[13] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11504042/

[14] https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/2055/oj/eng

[15] https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetics-laws-regulations/microbead-free-waters-act-faqs

[16] https://cen.acs.org/analytical-chemistry/diagnostics/really-enough-microplastics-brains-make-spoon/104/web/2026/04

Tym tematem jest oczywiście seks, a tym bardziej różne jego dysfunkcje.

I choć rozmawiamy o zdrowiu kobiet i mężczyzn wzdłuż i wszerz, tematy seksualne wciąż są poruszane szeptem (jeśli w ogóle), bywają wstydliwe, a część osób nie umie nawet prawidłowo nazwać swoich narządów płciowych.

A szkoda - bo świadomość zdrowia seksualnego jest krytyczna, jeśli chcemy dożyć 22 wieku. To najprostszy i najtańszy w obserwacji biomarker: jeśli mamy problemy z seksem, jest to dla nas istotny i od razu zauważalny temat. W dodatku jeśli mamy żyć tak długo, to z pewnością każdy z nas chce z życia czerpać przyjemność. Fizyczną również.

Subscribe now

Zaburzenia erekcji - mężczyźni

Mężczyźni mający zaburzenia erekcji z większym prawdopodobieństwem rozwiną choroby kardiologiczne i naczyniowe, a także umrą z jakiejkolwiek przyczyny. To dość dobrze udokumentowany fakt.

Na jego potwierdzenie mamy całkiem niezły arsenał badań. Przegląd dostępnych metaanaliz (umbrella review - bardzo silny dowód naukowy) potwierdza: mężczyźni z zaburzeniem erekcji mają 45% większe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, 55% większe ryzyko zawału serca, 36% większe ryzyko udaru, 50% większe ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych i 25% większe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. [1]

Ten jeden przegląd ma w sobie kilka metaanaliz prowadzonych na dziesiątkach i setkach tysięcy pacjentów. Część badań to tzw. badania podłużne i prospektywne, czyli takie, które badają pacjentów w różnych okresach czasu, obserwując ich od startu badania na bieżąco. [2] [3] To naprawdę solidny materiał.

Dlaczego zaburzenie erekcji jest tak bardzo związane z funkcją naczyń? Odpowiedzią jest teoria o wielkości średnicy naczyń. W skrócie: naczynia w prąciu są mniejsze niż w sercu, a te z kolei są mniejsze niż w szyi (te naczynia doprowadzają krew do mózgu). Dlatego jeśli mamy problem z obstrukcją naczyń (np. mamy sporo blaszek miażdżycowych) to najmniejsze naczynia najszybciej zamanifestują problem. Przestaną działać, bo szybciej będą zatkane. [4]

Niektóre badania wskazują, że problemy z erekcją pojawiają się ok. 3 lat przed chorobą wieńcową. [5] To sporo czasu - dużo można jeszcze zrobić jeśli się podejmie właściwe działania profilaktyczne.

Zaburzenia seksualne - kobiety

Czy tak samo działa to w przypadku kobiet? Niestety nie mamy tak silnych dowodów naukowych, choć część wiarygodnych doniesień potwierdza te zależności. Niedocenianie odmienności zdrowia kobiet to przewlekły problem medycyny świata. Będziemy musiały czekać wiele lat, aż różnica w przebadaniu kobiet i mężczyzn się wyrówna. To temat rzeka zasługujący na osobną notkę.**

Dysfunkcje seksualne kobiet są częstsze o: 41% u kobiet z nadciśnieniem, 81% po udarze i 107% po zawale - tak donosi badanie z 2025 roku. Powiązanie tych problemów jest na tyle znaczące, że badanie to proponuje USG doppler (=badanie przepływu w naczyniach) łechtaczki jako technikę diagnostyczną chorób sercowo-naczyniowych. [6] To samo powtarza inny artykuł. [7]

Sytuacja jednak nie jest tak zero-jedynkowa jak u mężczyzn.

Czy seks przedłuża życie?

I choć z przekonań osobistych pewnie bym napisała: seks musi przedłużać życie więc kochajcie się jak najwięcej, byłoby to naciąganiem dowodów naukowych. Bowiem sprawa nie jest (niestety) tak oczywista.

Mamy badania wskazujące na to, że np. osoby z chorobami serca i mało aktywnie seksualnie miały 2x większe ryzyko śmierci niż osoby z chorobami serca, ale bardziej aktywnie seksualnie. [8] Wiemy, że oksytocyna uwalniana w trakcie seksu ma działanie kardioprotekcyjne. [9]

Mamy badanie z 2025 roku potwierdzające to, co już każdy z nas empirycznie już sobie potwierdził: seks to lepszy sen, niższe ciśnienie, mniejszy stres, lepszy nastrój i gotowość do walki z przeciwnościami na następny dzień. [10]

Nie znalazłam jednak wiarygodnego, dużego i w miarę nowego badania mierzącego twardy punkt końcowy - śmierć - w zależności od aktywności seksualnej.*** Niemniej jednak mamy pośrednie dowody pozwalające nam przypuszczać, że seks jest choćby jednym z elementów eliksirów młodości.

Co ja robię z tymi informacjami?

Cóż - pozwolę sobie na dość ogólne stwierdzenie, że jestem bardzo świadoma swojego zdrowia seksualnego i chcę je utrzymać jak najdłużej, w jak najlepszej formie!

Jeśli dzieje się coś niepokojącego, nie wierzę nikomu, kto mówi “taka uroda” - tylko rozmawiam o tym z lekarzem.

Dbam o swoje naczynia, bo wiem, że choroby sercowo-naczyniowe to zabójca nr 1. Ruch, sen, dieta, niepalenie, ciśnienie pod kontrolą. Banały. A przy okazji pomagam sobie w zdrowiu seksualnym.

A prywatnie w teraźniejszości…

Restrukturyzując swoje życie kilka miesięcy temu (m. in. kończąc działalność w Polskiej Federacji Szpitali, ograniczając swoją aktywność w kilku spółkach, zaprzestając chodzenia na każdą konferencję, na którą otrzymam zaproszenie) bałam się, że umrę z nudów. I było dosłownie kilka tygodni, podczas których byłam w stanie zakończyć swoje zawodowe zobowiązania o rozsądnej porze i mieć trochę czasu na rodzinę czy rozwój.

Ponieważ do tego nie przywykłam, miałam spory niepokój z tym związany. Jest spokojnie? Coś się musi zaraz wydarzyć! Gdzie moja dopamina?!

Teraz czuję, że znów machina się rozpędziła, a ja jestem z powrotem w kołowrotku. Jednocześnie tym razem dokładnie wiem dokąd zmierzam i w jaką grę gram, jestem też ok z tym, że nie jestem w stanie zrobić wszystkiego - i niektóre piłki po prostu mi spadają.

To chyba się nazywa dojrzałość? Cieszę się ze swojego wieku. W życiu nie chciałabym mieć z powrotem 20 lat.

*Ważne doprecyzowanie - ja generalnie jestem zwolenniczką nawet zaawansowanych działań profilaktycznych, ile by nie kosztowały. Dbanie o zdrowie nie ma ceny.

**Wyobrażasz sobie, że łechtaczka zyskała stosowny opis w atlasach anatomii dopiero 25 lat temu?! Choć jej anatomia była znana, najbardziej znane atlasy “zgubiły” ją na 150 lat. Skandal, skandal, skandal! https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16145367/

***Są badania stare na niewielkiej próbie mężczyzn, ale z kolei znowu są badania przeczące tym hipotezom, więc ich tu nie podaję

[1] https://bjui-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bju.15313

[2] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21920268/

[3] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31104857/

[4] https://www.ajconline.org/article/S0002-9149(05)01121-5/abstract

[5] https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12932937/

[6] https://www.maturitas.org/article/S0378-5122(25)00189-6/fulltext

[7] https://academic.oup.com/jsm/article-abstract/19/9/1321/6961379?redirectedFrom=fulltext&login=false

[8] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11898929/

[9] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7477297/

[10] https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11972830/

Mam kilka przemyśleń dotyczących naszego projektu:

• dyscyplina jest ważniejsza niż motywacja. Pisanie równo co tydzień, nieprzerwanie, przez rok, nawet na tematy bardzo mnie interesujące, jest wyzwaniem. To trochę jak z tworzeniem własnej firmy/startupu - trzeba mieć odpowiednią dozę samodyscypliny, żeby utrzymać wytyczoną ścieżkę.

• brak przygotowania nie oznacza braku działania. Przed rozpoczęciem Celu22 przez 2 czy 3 lata zastanawiałam się nad jego nazwą i czekałam, aż napiszę kilka artykułów pod rząd, żeby mieć je w zapasie na start projektu. Aż w końcu zaprosiłam mój network do listy mailingowej, obiecałam że zacznę wysyłać maile za 2 tygodnie… i musiałam zacząć. Prawie nigdy nie udało mi się przygotować "artykułów na zapas”, czasami zdarzało mi się pisać je w piątek w nocy. A jednak projekt od roku istnieje nieprzerwanie.

• zdecydowanie za mało działam z promocją Celu22. Choć wielokrotnie planowałam porządne działania na Substacku i Linkedinie, w okresach wzmożonej intensywności zawodowej te aktywności zawsze spadają najniżej w liście priorytetów. Mimo tego, moje treści jak dotąd zostały wyświetlone 70 tysięcy razy. Bardzo dziękuję za zaufanie!

• w świecie AI własny głos i zaufanie społeczności to dwie najdroższe waluty w internecie. Choć na co dzień bardzo mocno pracuje z AI, nigdy nie przesłałam i nie prześlę Ci treści wygenerowanych z LLM. Dodatkowo wszystkie moje hipotezy i stwierdzenia przekazywane w notkach sprawdzam dokładnie, nierzadko dokopując się do oryginalnych, trudno dostępnych publikacji. Może mi się zdarzyć błąd - śmiało mnie poprawiaj. Ale na pewno nie zdarzy mi się on przez brak staranności.

• bardzo, bardzo dużo się nauczyłam, zdarzyło mi się zmienić przekonania i działania o 180 stopni (jak z jedzeniem śniadań), a już na pewno Cel22 pomógł mi utrzymać dobre nawyki. Za to również Ci dziękuję - motywujemy siebie nawzajem, żeby spotkać się na kawie w 2101 roku.

Subscribe now

Z okazji urodzin wysyłam Ci także mój ulubiony artykuł z ostatniego roku. Artykuł ten nie traci na aktualności, wręcz przeciwnie. Im więcej myślę o tematach z tej notki, tym bardziej jestem zaniepokojona o przyszłość swojej Córki. Ale przyjmuję założenie, że:

• jeśli będzie bardzo dobrze, to będzie bardzo dobrze,

• jeśli będzie bardzo źle, to i tak nie mam na to wpływu,

• jeśli będzie tak sobie, albo dobrze tylko dla części ludzi, to chcę dać jak najlepszą szansę swojej rodzinie - i tu już mogę działać.

Zapraszam do lektury!

Od osobliwości do wieczności

O jednej rzeczy myślę codziennie. Fascynuje mnie ona i przeraża jednocześnie, a także zabiera mi sporo mojego mindspace’u.

Tą jedną, krytyczną rzeczą jest: wykładniczy rozwój ludzkości.

Wykładniczy rozwój ludzkości ma nawet swoją osobną nazwę, Law of Accelerating Returns (2). Twórca tej koncepcji, futurysta Ray Kurzweil, opiera się na kilku prostych założeniach: np. że każde kolejne odkrycie staje się wykładniczym motorem kolejnego odkrycia, że nawet jeśli jakaś technologia dochodzi do granic fizycznych (np. wielkość tranzystorów) pojawiają się nowe technologie (np. komputery kwantowe) wzmacniające efekt wykładniczy, czy że występuje efekt synergii rozwoju różnych obszarów (np. rozwój AI w technologii wpływa na przyspieszenie rozwoju nowych leków w medycynie).

To powoduje, że przewidywanie rozwoju bazując na uprzednich doświadczeniach zawsze będzie błędne, bo niedoszacowujemy zmiany wykładniczej. Ludzie myślą liniowo, a rozwój eksponencjalny jest dla nas trudno do zrozumienia. Nie znając przyszłości, bazując na przeszłości, linia rozwoju wygląda dla nas tak:

Po drugie, jeśli spojrzymy na tempo rozwoju w dużym powiększeniu, nie jest ono ładną linią, a raczej kilkoma “S-kami” jak tutaj:

Można to łatwo zobrazować na przykładzie pojawienia się ChatGPT. Kilka lat przez ChatemGPT byliśmy na początku “S-ki”, a po jego stworzeniu wystrzeliliśmy pionowo w górę umożliwiając rozwój niezliczonych produktów, usług, sektorów. Obecnie wg mnie cały czas jesteśmy w pionowej linii i mimo że znamy już powstałą technologię, nadal trudno nam oszacować zmiany, jakie przyniosą (przynoszą) duże modele językowe AI. Cały czas pojawiają się nowe, przełomowe pomysły jak można go wykorzystać w naszych standardowych branżach.

Rozwój wykładniczy oznacza też, że nawet jeśli rozwój jednej technologii zajął nam ostatnie tysiąclecia, to kolejny skok rozwojowy tej technologii może zająć miesiące czy dni. Druk, silnik parowy, silnik elektryczny, komputery, internet, smartfony, LLMs (large language models) - zmiana zajmowała kilkaset lat, wiek, kilkadziesiąt lat, kilkanaście lat, kompletnie odmieniając oblicze świata. Dzisiejsze niedoskonałości, które każą nam myśleć, że do nieuniknionych zmian jeszcze daleko, dosłownie jutro mogą być już tylko odległą historią.

Co więcej, w analizie rozwoju technologicznego wprowadza się pojęcie singularity event, czyli pojawienia się osobliwości. Nazwa osobliwości przez analogię nawiązuje do czarnych dziur, gdzie prawa fizyki przestają działać w znany nam sposób.

Pojęcie to jest coraz częściej używane w kontekście przewidywań co do rozwoju technologii, w tym zwłaszcza sztucznej inteligencji, i oznacza, że ludzie po przekroczeniu pewnego momentu nie są w stanie przewidzieć skutków, które rozwój przyniesie. Wpadamy w poznawczą czarną dziurę: ludzka intuicja i myślenie logiczne nas zawodzi, bo przestajemy żyć w świecie przystosowanym dla ludzkości. Nie antycypujemy przeskoków jakościowych (np. z koni na samochody) ani ich skutków dla całego społeczeństwa (internet pierwotnie dla wojska vs. dzisiejsza dezinformacja i social media)

Ray Kurzweil szacuje nadejście osobliwości w 2045 r. Nawet jeśli się myli, to osobiście uważam, że prawdopodobieństwo pojawienia się osobliwości za naszego życia jest większe niż 0. A osobliwość - oprócz drastycznej zmiany dla naszej rzeczywistości - oznacza, że możliwości wydłużania życia w zdrowiu będą takie same jak sam rozwój, czyli: wykładnicze. Życie wieczne zawsze było marzeniem ludzkości. Niewykluczone, że stworzony przez nas cyfrowy bóg spełni naszą potrzebę. Ta droga do wieczności jest na poważnie dyskutowana w gronie liderów technologii w Dolinie Krzemowej. (5) Po tym horyzoncie zdarzeń być może Cel22 nie będzie już tak ambitny, bo naturalnym będzie dla ludzi dożywanie następnego wieku (wtedy będę musiała zmienić nazwę. Może Cel∞?).

To się dzieje na Twoich oczach

Niezależnie od osobliwości, mam twardą hipotezę popartą doświadczeniami, że drastyczna zmiana rzeczywistości dzieje się dzisiaj, właśnie teraz, na Twoich oczach. Świat za 5 lat będzie nie do poznania, tak jak zupełnie inny był świat w 2015 roku. (10 lat temu. Ale pamiętamy o wykładniczym tempie rozwoju). Wystarczy przegląd prasy z poprzedniego tygodnia i zinternalizowanie trzech, potencjalnie niezwiązanych ze sobą informacji:

• E-papieros to mikrokomputer - 2 tygodnie temu programista opublikował artykuł, w którym dzieli się, jak z e-papierosa (a konkretnie mikrochip’u w e-papierosie) stworzył serwer, na którym postawił stronę internetową. (3)

• Okulary AR - Meta i Ray-Ban stworzyły normalnie wyglądające okulary, w których AI może nam na bieżąco tłumaczyć świat, który widzimy. Teraz premierę mają okulary, które dodatkowo będą wyświetlały na szkiełkach monitor. Czyli będziemy mieć lekki i ładny sprzęt (okulary) jako drzwi do świata rzeczywistości rozszerzonej (wirtualnej i fizycznej).

• Knujące AI - Zostało udowodnione, że algorytm AI może knuć, czyli kombinować, jak spełnić cele wytwórcy AI, zamiast celów użytkownika.* Np. nie poda nam dobrej odpowiedzi chcąc ograniczyć wykorzystywaną moc obliczeniową. I najpewniej nie będziemy o tym wiedzieć. (4)

Te trzy rzeczy same w sobie stanowią przełomowe informacje. Ale razem oznaczają, że zaczynamy żyć w Matrixie. Wszędzie wokół nas są komputery z mocą obliczeniową większą niż ta, która pozwoliła postawić człowieka na księżycu. Będziemy myśleć i wchodzić w interakcje z ludźmi i nie-ludźmi będąc jednocześnie offline i online. Sprzęty i usługi, których używamy, już teraz kształtują nas zgodnie z zamierzeniem wytwórcy (patrz: social media i kryzys demokracji). Nie jesteśmy w stanie już odróżnić co jest prawdą, a co nie - bo w świecie internetowym, czyli w świecie, w którym zaczynamy żyć 24/7, jest więcej treści generowanych niż ludzkich.

Co to dla nas znaczy

Oglądam zmiany dzisiejszego świata i za każdym razem czuję wybuch ekscytacji, strachu i trochę zaskoczenia.

Ekscytacji, bo historycznie rozwój technologii doprowadził nas do najszczęśliwszego, najbezpieczniejszego świata w dziejach ludzkości. Przeciętny Kowalski odżywia się dziś lepiej niż król i miliarder w XIX wieku, przemieszcza się szybciej niż on, jest zdrowszy i żyje dłużej, ma też dużo mniejsze ryzyko nagłej śmierci, ma większy i szybszy dostęp do informacji, ma lepszy komfort życia w zasadzie w każdym aspekcie. Co więcej, wykładniczy rozwój technologii oznacza, że nieśmiertelność - albo istotne wydłużenie życia - może być tuż za rogiem, nawet jeśli dziś wydaje się to nieprawdopodobne. Ostatnie 50 lat medycyny przyniosły nieporównywalnie więcej możliwości leczenia i zapobiegania chorobom niż poprzednie tysiące lat, a gdybyśmy opowiedzieli ludziom w XVII wieku o sztucznym płuco-sercu lub inżynierii genetycznej to pewnie spaliliby nas na stosie.

Strachu, bo - mimo, że bardzo próbuję - nie jestem w stanie przewidzieć i skutecznie przeciwdziałać negatywnym konsekwencjom rozwoju. Grozi on krytycznym rozwarstwieniem społecznym, załamaniem demokracji i przedefiniowaniem człowieczeństwa. Nie mówiąc o tym, że już dzisiaj jesteśmy niewolnikami technologii, czyli m. in. wielkich firm platformowych zarządzających swoimi wasalami.** I ta tendencja będzie się niestety pogłębiać.

Zaskoczenia, bo nawet bazując na naszym myśleniu liniowym, wspominając ostatnie lata przełomów, powinniśmy przyjąć za oczywiste, że świat jeszcze za naszego życia drastycznie się zmieni (choć w rzeczywistości zmieni się jeszcze bardziej niż antycypujemy). Jednocześnie zdecydowana większość ludzi żyje i myśli tak, jakby świat miał się rozwijać tempem sprzed 100 lat. To powoduje u mnie dysonans poznawczy, bo moje postrzeganie świata bywa odbierane jako nieprawdopodobne przez dużą część moich rozmówców.

Co masz zrobić z tymi informacjami

Mogę Ci powiedzieć co ja próbuję zrobić z tymi informacjami i polecam robić to samo:

• staram się nie być zamknięta w pudełku “wiem jak będzie bo wiem jak było i jest” i rozumieć czym jest wzrost wykładniczy,

• zawzięcie próbuję kształtować przyszłość zamiast tylko biernie ją obserwować,

• dbam o zdrowie, bo chcę dożyć 22 wieku, a najlepiej momentu osobliwości, i nie chcę należeć do ostatniego śmiertelnego pokolenia,

• i w końcu staram się też nie zwariować. Ostatecznie ludzie są zwierzętami stadnymi i trudno mi sobie wyobrazić świat tworzony przez ludzi, w którym interakcja z moją córką i rodziną w bezpiecznych i miłych okolicznościach będzie mniej istotna niż cokolwiek innego***

*AI na razie nie ma swoich celów, bo nie ma obecnie samoświadomej sztucznej inteligencji. A działanie AI wynika z nadanych wag i trenowania dokonanego przez wytwórcę AI.

**Dziś za odrobinę przestrzeni w internecie oddajemy swój czas i wysiłek, dbając o tę internetową przestrzeń dla dobra jej właściciela.

***No chyba że stworzymy chip pobudzający obszar w mózgu odpowiadający za miłość i relacje z innymi osobami. Hehe (śmiech przez łzy).

(1) https://waitbutwhy.com/2015/01/artificial-intelligence-revolution-1.html

(2) https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-05642-4_16

(3) https://bogdanthegeek.github.io/blog/projects/vapeserver/

(4) https://openai.com/index/detecting-and-reducing-scheming-in-ai-models/

(5) https://www.nytimes.com/2025/06/26/opinion/peter-thiel-antichrist-ross-douthat.html