Historia ta przypomniała mi się, kiedy kolejny dzień pracowałam z Claude Code i kolejny raz zauważyłam, że 3-4h z Claudem to dla mnie odpowiednik 8h pracy głębokiej. 8h nieprzerwanej pracy głębokiej w normalnych warunkach jest prawie niemożliwe do osiągnięcia, a jeśli tak się zdarzy w jakiś trudny zawodowo dzień, to potrzebuję kolejnego dnia na odpoczynek - bo dosłownie “mózg mnie boli”.

Efekt ten doczekał się swojej literatury, która mówi o usmażeniu mózgu po pracy z AI. (1) Chaty potrafią wypluwać w ciągu sekund materiały, które tworzyło się (i nad którymi myślało się) tygodniami. Takie tempo pracy jest dla człowieka nie do utrzymania, a będzie tylko gorzej (lepiej?), bo AI jest coraz bardziej efektywne.

Dlatego coraz bardziej zastanawiam się, czy w 22 wieku normą będzie stosowanie przez zdrowych ludzi tabletek, które pozwolą na rozszerzenie zdolności poznawczych i dogonienie AI. Może nie tabletek, tylko chipów?

No i czy to już czasem nie jest teraźniejszość dla ograniczonej grupy ludzi?

Lek na ADHD

Wiemy o dużej grupie stymulantów, które mogą wesprzeć człowieka w działaniu. To np. kofeina, nootropy czy leki stosowane off-label* przez osoby zdrowe. Tymi ostatnimi się dziś zajmiemy, a w zasadzie ich wąskim wycinkiem: lekiem na ADHD o nazwie metylofenidat (=MPH). Innymi substancjami i sposobami na zwiększanie zdolności poznawczych zajmiemy się w osobnych wydaniach.

Metylofenidat zwiększa poziom dopaminy i noradrenaliny, choć jego dokładny mechanizm działania nie jest dobrze poznany. (2) U osób chorych ma udowodnione efekty. U osób zdrowych - nie do końca.

W środowiskach akademickich, korporacyjnych i biohackerskich od lat panuje przekonanie, że MPH zwiększa koncentrację, pamięć i ogólną wydajność intelektualną, a tym samym stanowi farmakologiczny skrót do wyższej produktywności. W rzeczywistości temat jest dużo bardziej zniuansowany.

Brak dużych, powtarzalnych, randomizowanych badań i trudność w określeniu co oceniamy jako zwiększenie produktywności (pamięć? motywację? intelekt?), a także istotne różnice osobnicze w efekcie działania leku sprawiają, że trudno odpowiedzieć jednoznacznie.

Obecna literatura medyczna wskazuje, że u osób zdrowych metylofenidat wywołuje realne, ale wąskie i warunkowe efekty poznawcze. Jakie i kiedy?

Dla znudzonych i niezmotywowanych

Metylofenidat ma udowodnione, ale niewielkie efekty na kontrolę hamowania (=zdolność do nierozpraszania się) i pamięć krótkotrwałą - tak mówi metaanaliza przeprowadzona na 48 badaniach. (3) To samo badanie mówi o tym, że efekty brania leku mogą być podobne do medytacji czy ćwiczeń fizycznych.

Poprawę pamięci udowodniono też w innej metaanalizie. (4) Kolejna, nowsza metaanaliza przeprowadzona na 24 badaniach również potwierdza wpływ MPH na pamięć, skupienie i uwagę. (5)

Przegląd 56 badań dotyczących przyjęcia pojedynczej dawki metylofenidatu u osób zdrowych mówi o tym, że w 65% badań potwierdzono wpływ MPH na pamięć roboczą, w 48% - na szybkość przetwarzania informacji, w 29-31% na uczenie się i uwagę i tylko w 18% na zdolność rozwiązywania problemów. (6)

Przyjrzyjmy się efektom działania metylofenidatu bliżej. Różne badania przeprowadzone zgodnie ze złotym standardem badań klinicznych (choć zazwyczaj na małych próbach) zdają się mówić to samo: MPH zwiększa motywację obniżając koszt związany z podjęciem działania. Mówiąc prościej: bardziej nam się chce pracować, bo koszt pracy umysłowej jest dla nas mniejszy. (7)(8)

MPH może, ale nie musi pomagać nam przy deprywacji snu. Są badania wspierające, jak i przeczące tezie. Nie podlega wątpliwości, że sam efekt placebo ma duży wpływ na odczuwanie przez nas zmęczenia. (9) (10)

To co zresztą jest dość szeroko opisywane to zmienny efekt metylofenidatu w zależności od osoby. Jedna z teorii mówi o tym, że najlepiej, gdy mamy optymalny (nie za niski, nie za wysoki) poziom dopaminy. Potencjalnie zyskują Ci, którzy dzięki MPH osiągają dopaminowe optimum (11) (12)

Wydaje się zatem że metylofenidat działa głównie u niektórych osób zmęczonych i niezmotywowanych, a niekoniecznie u osób wyspanych, zmotywowanych i dobrze funkcjonujących.

Czy na pewno warto ryzykować?

Warto wspomnieć o tym, że niektóre z badań wskazują na obniżenie jakości pracy i wydłużenie jej czasu, nawet jeśli mamy większą motywację. (13) Przegląd 111 badań potwierdza też brak wpływu na zwiększenie akademickich osiągnięć u studentów stosujących MPH. (14)

A jak każdy lek, także metylofenidat ma działania niepożądane. I ma ich całkiem sporo - dla ciekawych polecam lekturę z przypisu (2). Tu wspomnę o najbardziej oczywistym uzależnieniu od stosowania leku, oraz trochę mniej oczywistym wzrostem ryzyka sercowo-naczyniowego już po 6 miesiącach stosowania MPH (15). Istnieje badanie przeprowadzone na prawie 300k pacjentów, które mówi o wzroście o 4% ryzyka sercowo-naczyniowego na każdy rok stosowania metylofenidatu (17)

Mimo pokaźnej listy działań niepożądanych, niektóre badania mówią nawet o 35% studentów stosujących metylofenidat. (16) Wydaje mi się jednak, że w Polsce to nie jest aż taki problem. Studiowałam dwa kierunki, w tym medycynę, i nie spotkałam ani jednego studenta korzystającego z tego leku off-label. Ale dane jednostkowe z własnego doświadczenia są bardzo słabymi dowodami naukowymi.

Co ja robię z tymi informacjami?

Co do zasady jestem zwolenniczką próby stosowania środków farmakologicznych i niefarmakologicznych dla zwiększania zdolności poznawczych i produktywności człowieka. Uważam, że będziemy musieli jakoś zwiększyć swoje możliwości w świecie, który będzie się zmieniał coraz szybciej.

Jednocześnie uważam, że jeszcze nie mamy wystarczająco bezpiecznych i przetestowanych leków aby stosować je w takim celu. Dlatego ja, staroświecko, preferuję inne, banalne metody zwiększania produktywności: wyspanie się, nie objadanie się, ćwiczenia fizyczne czy kontakt z bliskimi w przerwach od pracy.

Niezależnie od tego, odradzam stosowania produktów leczniczych off-label bez nadzoru lekarza.

A prywatnie w teraźniejszości…

W ciągu ostatnich kilku dni jeszcze bardziej wzrosła moja wiara w mój ulubiony cytat:

Przyszłość jest dziś, tylko nierówno rozdystrybuowana.

Prawie dzień po dniu miałam okazję:

• uczestniczyć w panelu dyskusyjnym, w którym najważniejsze nazwiska medycyny przekonywały, że przed cyfryzacją mogło być dla pacjenta lepiej, a AI w medycynie to jakieś science-fiction i nieprawda,

• słuchać wystąpienia prezesów milionowych spółek, w których deklarują, że AI już zastępuje u nich ludzką pracę, a będzie jeszcze gorzej - i człowiek nie jest niezastąpiony, wręcz przeciwnie, i musimy najpewniej mieć Powszechny Dochód Podstawowy,

• rozmawiać z prezesem spółki IT, który rozmawia czasem z chatem w przeglądarce, ale w sumie nie widzi potrzeby wdrażania AI na większą skalę.

Im więcej czytam o AI, im więcej korzystam z narzędzi AI, tym bardziej uważam, że czeka nas coś, czego nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Zachęcam Cię do lektury poniższej strony:

https://ai-2027.com/

Nie uważam, że ludzkość czeka zagłada, ale uważam, że są szanse na pojawienie się osobliwości za naszego życia.

A z pierwszej ręki obserwuję, jak specjaliści w swoim fachu nie mają pojęcia o zmianach, które są już codziennością dla małej części z nas.

*off-label czyli niezgodnie z pierwotnym przeznaczeniem opisanym w Charakterystyce Produktu Leczniczego

(1) https://hbr.org/2026/03/when-using-ai-leads-to-brain-fry

(2) https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=1821

(3) https://direct.mit.edu/jocn/article-abstract/27/6/1069/28318/Prescription-Stimulants-Effects-on-Healthy?redirectedFrom=fulltext

(4) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1043661810000927?via%3Dihub

(5) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32709551/

(6) https://academic.oup.com/ijnp/article/17/6/961/692761

(7) https://www.nature.com/articles/npp2013100

(8) https://www.nature.com/articles/s41386-020-00834-1

(9) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9386961/

(10) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15222409/

(11) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10584959/

(12) https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2423785122

(13) https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.add4165

(14) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0890856719304708

(15) https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2815765

(16) https://link.springer.com/chapter/10.1007/7854_2015_426

(17) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10851097/

Był to niepokój, który kazał mi chronicznie sprawdzać maile, smsy i sociale, który nie pozwalał mi odpocząć w weekend, i który kazał mi wymyślać scenariusze na katastrofę nawet wtedy (albo raczej: najbardziej wtedy), kiedy wszystko było w porządku.

Niepokój ten jest zjawiskiem powszechym w 21 wieku, w którym stres, presja społeczna, samotność i lęk coraz częściej wpływają na codzienne funkcjonowanie. Żyjemy w świecie, w którym algorytmy dużych mediów i social mediów wiedzą, że najbardziej klikalny jest strach i niepewność - toteż takie uczucia coraz częściej nam towarzyszą.

Nie ma też wątpliwości, że niepokój jest powiązany z niższą jakością życia i negatywnym wpływem na zdrową aktywność. Zaburzenia lękowe mogą prowadzić do depresji, a ta do śmierci. Zresztą po co żyć długo w nieszczęściu?

Tylko co to w ogóle jest ten niepokój: choroba? Zaburzenie? Charakter? A może nawyk? I jak się go pozbyć?

Gdzie się zaczyna choroba

Zacznę od małego disclaimer’a: istnieje choroba pod nazwą zaburzenia lękowe uogólnione. To pełnoprawne rozpoznanie choroby w psychiatrii, które należy leczyć pod okiem specjalisty. Choroba ta oznacza codzienny lęk przez wiele miesięcy, który uniemożliwia normalne funkcjonowanie.

Może mieć komponent genetyczny, hormonalny i środowiskowy, z naciskiem na komponent genetyczny, bo choroba ta może występować 5x częściej jeśli nasi krewni 1-stopnia chorują. (1)

Wiemy też, że leki są skuteczne w leczeniu, toteż możemy z pewnością powiedzieć, że jest to choroba, a nie tylko nawyk. (3)

Jednocześnie mówi się o subklinicznej, czyli nie spełniającej kryteriów diagnostycznych, wersji tego zaburzenia. Taka sytuacja ma miejsce wtedy, kiedy odczuwamy lęk (lub niepokój**), ale nie jest on aż tak nasilony, żeby można było uznać go za pełnoprawną chorobę. Trochę jak ze skokami cukru we krwi z tej i tej notki - nawet jeśli skoki są wysokie i szkodzą, ale nie są tak wysokie, żeby spełnić kryteria choroby, oficjalnie jesteśmy zdrowi.

Oficjalnie chorujących jest ok. 3%, ale tych, którzy nie chorują, ale mają co najmniej jeden objaw choroby, może być do 23%. (1) (2) W praktyce więc co czwarta osoba w społeczeństwie może odczuwać pewne objawy uogólnionego lęku.

Czy zatem 1/4 populacji (w tym ja) ma przedchorobę? Nie - za to ma wyćwiczony bardzo zły nawyk.

Płacisz niepokojem za złudne poczucie kontroli

Czym w ogóle jest lęk? Jest to strach, który nie jest odpowiedzią na bezpośrednie zagrożenie, ale wynika z przewidywania zagrożenia, które miałoby nastąpić w przyszłości. Zatem jest to uczucie strachu wywołane przez naszą wyobraźnię.

Kluczową pracą dla zrozumienia lęku był 2-stronnicowy esej T.D. Borkovec z 1985 roku, który uruchomił 40 lat badań nad zamartwianiem się. (4) Esej ten był też dla mnie osobiście ogromnym odkryciem: mówił o tym, że niepokój wynika z zamartwiania się, a zamartwianie z niepokoju. Opowiem Ci o nim na przykładzie.

Kładę się do łóżka i nie mogę spać. Zaczynam się martwić co będzie, jeśli włamie się do nas zabójca? Zaczynam tworzyć scenariusz: schowam córkę pod łóżko, chwycę ciężki przedmiot w dłoń i zaczaję się za drzwiami, żeby obezwładnić napastnika. Stwierdzam, że mam małe szanse, ale przynajmniej przewidziałam co się może stać. A co jeśli ogień się zaprószy w instalacji, i mieszkanie zacznie płonąć? Spróbuję przebiec z rodziną przez płomienie pod kocem, a jak się nie da, będę wołać o pomoc przez okno. Ciekawe czy straż zdąży dojechać… i tak dalej, i tak dalej.

Właśnie wpadłam w pętlę zamartwiania się i wzmagania tym swojego niepokoju myśląc o bardzo mało prawdopodobnych sytuacjach.

Dlaczego? Bo mam poczucie, że jeśli przewidzę wszystkie negatywne scenariusze, to będę miała większe szanse na poradzenie sobie z nimi. A jeśli ich nie przewidzę, to z większym prawdopodobieństwem się zadzieją, bo nie wiedziałam jak ich uniknąć.

Za absurdalne zmartwienia, które rozwijają mój niepokój i obniżają jakość życia, otrzymuję nagrodę: złudne poczucie kontroli. Złudne, bo nie jestem w stanie rozwiązać tak abstrakcyjnych scenariuszy. I niepotrzebne, bo zdecydowana większość tych scenariuszy w ogóle nigdy się nie zadzieje (i nie mam na nie wpływu).

Ale nagroda to nagroda, i właśnie utrwaliłam ten nawyk w swoim mózgu.

Zmień swój mózg

Jeśli zamartwianie jako przyczyna niepokoju jest wyuczonym nawykiem, to można się go również oduczyć. Z pomocą przychodzi tzw. neuroplastyczność mózgu, czyli zdolność do tworzenia nowych połączeń i struktur pod wpływem nauki i doświadczeń.

Jedną z podstawowych terapii różnych schorzeń z rodziny niepokoju jest terapia poznawczo-behawioralna, w której adresujemy treść tych zmartwień. Inną terapią jest terapia metapoznawcza, w której odwołujemy się do naszej relacji z tymi zmartwieniami. Terapie te generalnie polegają na rozmowie z terapeutą.

W ramach rodziny terapii poznawczych ta druga może być skuteczniejsza od pierwszej (67% vs 43% w małej metaanalizie) (5). Wyższą skuteczność tej drugiej wskazują również inne badania (6). Ale mocniejszy dowód leży w innych metaanalizach, badających 65-69 różnych badań: terapie mają zbliżoną skuteczność do leczenia farmakologicznego. (7) (8)

Mówimy tu o zdiagnozowanej chorobie. W przypadku choroby subklinicznej efekty te mogą potencjalnie być jeszcze wyższe, choć pełne leczenie bez diagnozy może być nadmierne - wprowadzając niepotrzebną tożsamość osoby chorej i osłabiając poczucie sprawczości.

Co ja robię z tymi informacjami?

Jest wiele aktywności, które podejmuję, aby poradzić sobie z moim niepokojem:

• sama świadomość tego, że zamartwianie się i niepokój jest wykształconym przeze mnie nawykiem, bardzo dużo mi dało. Na co dzień potrzebuję mieć poczucie kontroli i to poczucie pcha mnie do próby przewidzenia absolutnie wszystkiego, nawet absurdalnego. Wiedza o tym, że jest to niszczące i niepotrzebne, ale odwracalne, daje mi chęć do pracy nad tym nawykiem.

• kiedy mam niepokój, staram się znaleźć jego źródło. Jeśli mogę - sprawdzam mentalnie co się stanie, jeśli zły scenariusz się zrealizuje (np. coś źle powiem na konferencji albo nie zdążę z projektem) i jaki to będzie miało wpływ na moje życie (najczęściej dużo mniejszy, niż odczuwam początkowo). Jeśli nie mogę - przypominam sobie, że miewałam takie uczucie wcześniej i nic złego się nie działo.

• kiedy zaczynam tworzyć absurdalne scenariusze, to:

  • z ciekawością zauważam, jak działa mój mózg,

  • przypominam sobie, że najpewniej robię to dla otrzymania “nagrody”, która nagrodą tak naprawdę nie jest,

  • przypominam sobie, jakie jest prawdopodobieństwo zaistnienia takiej sytuacji,

  • ostatecznie w dużych lękach (np. lęk o zdrowie córki) staram się wymyślić jeszcze bardziej absurdalne zakończenie scenariusza (np. co jak córka spadnie z łóżka i uderzy się głową o kant? Okaże się, że ma super moce i nie spadnie na podłogę, tylko zacznie latać)

• kolejną możliwością jest zaplanowanie sobie czasu na martwienie się określonym czasie w ciągu dnia. Mi się nie udało tego praktykować, ale są dowody na skuteczność takiego podejścia.

Subscribe now

A prywatnie w teraźniejszości…

Dziękuję za wszystkie odpowiedzi w ostatniej ankiecie. Wiele z nich wcielam w życie - w tym dzisiejszy, bardziej psychologiczny artykuł. Było mi bardzo miło czytać wiele ciepłych komentarzy! Nadal zbieram wszelkie wskazówki:

Ankieta

*Impostor syndrome - zjawisko psychologiczne, w którym mimo obiektywnych dowodów kompetencji i osiągnięć, osoba nie wierzy we własne siły i uważa, że nie zasługuje na swoje stanowisko.

**lęk i niepokój nie są tożsame, ale są ze sobą ściśle powiązane i używam je w notce zamiennie.

(1) https://www.mp.pl/poz/psychiatria/zaburzenia_lekowe/259979,zaburzenia-lekowe-uogolnione

(2) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4048364/

(3) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30712879/

(4) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4026778/

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10277900/

(6) https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2018.02211/full

(7) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6902232/

(8) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16187860/

Zamknęliśmy też kolejny kwartał Celu22.

Dlatego dziś przypominam najbardziej poczytną notkę w kwartale 4 poprzedniego roku. Zdecydowałam się raz na trzy miesiące powtarzać najpopularniejsze treści poprzedniego kwartału i przy okazji pytać Cię systematycznie, jak Ci jest w naszym Klubie22. Czy dłuży Ci się czekanie na kawę w 22 wieku? Jakie artykuły Cię najbardziej interesują? I co mogę jeszcze poprawić?

Będę wdzięczna za wszystkie Twoje wskazówki. Tworzę te treści trochę dla siebie (przypominam sobie wiele ważnych rzeczy, których chcę przestrzegać), ale przede wszystkim dla Ciebie - i będzie mi bardzo miło, jeśli pomożesz mi rozwijać Cel22.

Wesołych (byłych lub nadchodzących) Świąt!

Ankieta

Tak niewiele trzeba żeby wiedzieć tak wiele

Istnieje jeden, tani, powszechny i znany parametr w badaniu krwi, który może przepowiedzieć naszą przyszłość zdrowotną z bardzo dużą trafnością. Złe wyniki tego parametru mają bezpośredni wpływ na 1/3 światowych i polskich zgonów. (1) (2) Natomiast niski poziom owego biomarkera, doprowadzony do poziomu niemowlęcego, zamieniłby zabójcę ludzkości nr 1 w chorobę rzadką. (3)

Na pewno masz zbadany ten parametr. Jednak mimo tak dramatycznych statystyk dotyczących chorobowości i śmiertelności związanych z tym biomarkerem, spośród 21 mln Polaków, u których parametr ten jest za wysoki, większość nie podejmuje żadnego działania.

Thanks for reading Cel22! Subscribe for free to receive new posts and support my work.

Dlaczego jesteśmy przerażeni chorobami onkologicznymi, desperacko poszukując sposobów wczesnego wykrywania nowotworów*, a ignorujemy ten prosty biomarker - nawet jeśli mówi nam o prawdopodobieństwie rozwoju grupy chorób będących skuteczniejszym zabójcą niż nowotwory?

Miażdżyca, najbardziej niedoceniana choroba wszechczasów

Oczywiście mowa o “złym cholesterolu”, który decyduje o rozwoju miażdżycy. Wbrew powszechnej opinii, to nie LDL jest najbardziej miarodajnym wskaźnikiem “złego cholesterolu”, a samo określenie “zły cholesterol” jest błędne. Zanim sobie wyjaśnimy te pojęcia, porozmawiajmy o chorobie-matce wielu śmiertelnych chorób.

Miażdżyca to choroba tętnic prowadząca do zwężenia ich światła. Przyczyną zwężenia jest blaszka miażdżycowa, która jest zbudowana głównie z cholesterolu. (5) Blaszki miażdżycowe mogą rosnąć latami, skutecznie zmniejszając przepływ krwi przez narządy, lub mogą pęknąć, zamykając całkowicie światło naczynia.

Miażdżyca bezpośrednio wpływa na choroby kardiologiczne, będąc pierwotną przyczyną choroby niedokrwiennej serca, zawału serca czy tętniaka aorty. Może skutkować udarem niedokrwiennym mózgu, który jest drugą najczęstszą przyczyną demencji. (6) Miażdżyca odpowiada za 90% przypadków zwężenia tętnicy nerkowej, prowadząc w konsekwencji m. in. do nadciśnienia czy przewlekłej choroby nerek. (7) Wreszcie miażdżyca kończyn dolnych ogranicza naszą mobilność, powoduje ból, a długofalowo może prowadzić do amputacji (w Polsce wykonuje się nawet 30 tysięcy amputacji rocznie (8)).

Miażdżyca jest też uznana za część procesu starzenia. Im szybciej nasze komórki się starzeją, tym większe mamy ryzyko miażdżycy - i na odwrót. (9) Metaanaliza przeprowadzona na ponad 2 mln pacjentów wskazuje, że prawidłowy profil lipidowy (= prawidłowy cholesterol), prawidłowa waga, brak nadciśnienia, cukrzycy i nałogu tytoniowego dodaje 50-latkom średnio kilkanaście lat życia i życia w zdrowiu! (10) Zadbanie o te podstawowe parametry daje nam więcej niż dekadę życia. Trudno o bardziej przekonujące dowody naukowe i bardziej dramatyczne efekty w obszarze longevity.

Zły cholesterol, dobry cholesterol i dlaczego to błędne określenia

Europejskie, Kanadyjskie i Amerykańskie wytyczne towarzystw naukowych mówią jasno: LDL, jako ten “zły cholesterol” którego ocena była złotym standardem, to przeżytek. Dziś dużo lepszym i trafniejszym parametrem do oceny ryzyka kardiologicznego jest apoB. (11) (12) (13)

Ale rozbierzmy sobie to na czynniki pierwsze.

Profil lipidowy, który badany we krwi, mówi nam ile cholesterolu mamy i w jakich formach występuje. Mierzymy zatem cholesterol oraz to, w jaki sposób jest opakowany. Mamy:

• cholesterol całkowity - on nam mówi o zawartości całego cholesterolu, niezależnie od jego formy. Interpretacja tego jednego parametru nie za wiele nam mówi, bo nie wiemy jak ten cholesterol jest opakowany.

• cholesterol HDL - znany jako “dobry” cholesterol. To cholesterol, który jest spakowany w cząsteczkach (lipoproteinach) o wysokiej gęstości. Te cząsteczki są dobre, bo transportują cholesterol do wątroby.

• cholesterol LDL - znany jako “zły” cholesterol. To cholesterol, który jest spakowany w cząsteczkach (lipoproteinach) o niskiej gęstości. Te cząsteczki są złe, bo transportują cholesterol do ścian naczyń umożliwiając tworzenie blaszek miażdżycowych.

• cholesterol nie-HDL - to cholesterol całkowity minus cholesterol HDL. Obejmuje cholesterol LDL, a także IDL, VLDL, Lp(a) i inne cząsteczki, które działają tak samo źle jak LDL.

• ApoB - to cząsteczka (białko) które jest częścią wszystkich opakowań “złego” cholesterolu, które przenoszą cholesterol do ścian naczyń.

Zauważ, że nie ma “złego” i “dobrego” cholesterolu, tylko “złe” i “dobre” opakowanie cholesterolu.

LDL nie jest najbardziej miarodajnym parametrem, bo oprócz LDL mamy inne “złe” opakowania. Bardziej miarodajnym parametrem byłby parametr nie-HDL, który mierzy cholesterol we wszystkich “złych” opakowaniach. Problem w tym, że zarówno LDL, jak i nie-HDL mierzy masę cholesterolu w cząsteczkach, a nie liczbę cząsteczek. To znaczy, że wysokie parametry LDL i nie-HDL mogą oznaczać dużo cholesterolu w małej liczbie cząsteczek (lepiej dla nas) tak samo jak mało cholesterolu w dużej liczbie cząsteczek (gorzej dla nas). Czyli problemem dla nas nie jest sama ilość cholesterolu, ale liczba jego złych opakowań.

I tu na białym koniu wjeżdża apolipoproteina B. ApoB występuje jeden do jednego w każdym złym opakowaniu cholesterolu, niezależnie od ilości cholesterolu.

Oznaczanie apoB jest obecnie złotym standardem ustalania profilu “złego” cholesterolu. Jeśli to badanie nie jest elementem Twojego corocznego, profilaktycznego badania krwi, czas to zmienić.

Cholesterolowy zabójca - ninja

Prawdopodobieństwo nieprawidłowych wyników cholesterolu wzrasta wraz z wiekiem, wynika też wprost ze złego stylu życia. Zdarza się jednak, że młoda, wysportowana, zdrowa osoba nagle umiera na zawał, który, zaskakująco, jest powiązany z miażdżycą. Dlaczego tak się dzieje, skoro u takiej osoby nie podejrzewamy złego profilu cholesterolowego?

Jest pewien cichociemny zabójca - specyficzne opakowanie cholesterolu, na które styl życia i inne aspekty zdrowia nie mają zbyt wielkiego wpływu. To jedno opakowanie jest niezależnym od innych opakowań predyktorem problemów zdrowotnych, powodując ponad 2-krotnie większe ryzyko zawału czy udaru niedokrwiennego. (16)

Ten ninja to lipoproteina A. Każdy, niezależnie od innych czynników, powinien określić poziom Lp(a) i sprawdzić, czy nie jest w grupie ryzyka. Dobra wiadomość jest taka, że poziom tego parametru w ciągu życia jest względnie stały, więc jednorazowe oznaczenie może nam wystarczyć. Jest też jednak zła wiadomość: ilość Lp(A) jest determinowana głównie przez genetykę, więc mamy ograniczone pole działania. (15) To klasyczny przykład, kiedy biologia potrafi wyprzedzić nawyki.

Co masz zrobić z tymi informacjami?

Oznacz sobie chociaż raz w życiu poziom Lp(a). Regularnie oznaczaj poziom apoB. Jeśli wyniki będą niepokojące, sugeruję kontakt z lekarzem. Oprócz podstawowych modyfikacji stylu życia, które zawsze są dobre (dieta, ćwiczenia, sen, mało stresu, zero używek) istnieje dosłownie armia leków, które można stosować w walce ze złymi opakowaniami cholesterolu. Opowiem o nich niebawem, ale stosowanie jakiegokolwiek leku może być wdrożone tylko pod lekarskim okiem.

*Bardzo dobrze, że tych sposobów szukamy. Obecnie tylko wczesne wykrycie gwarantuje wysokie prawdopodobieństwo przeżycia.

(1) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)

(2) https://www.infarma.pl/assets/files/2025/PwC-better-cardiovascular-health-in-Poland_PL_version_LR.pdf

(3) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33883728/

(4) https://diabetyk.org.pl/wykryty-u-21-milionow-polakow-przez-lata-nie-daje-zadnych-objawow/

(5) https://www.mp.pl/pacjent/chorobawiencowa/informacje/definicje/54556,miazdzyca-objawy-przyczyny-i-leczenie

(6) https://www.alzint.org/about/dementia-facts-figures/types-of-dementia/vascular-dementia/

(7) https://podyplomie.pl/medycyna/10679,miazdzycowe-zwezenie-tetnicy-nerkowej-rozpoznawanie-i-leczenie?srsltid=AfmBOoqJLs1kYiipkDUr7zF6lQjOKA8KncQCYiVmkvoVkHugVk-ESAoT

(8) https://www.rynekzdrowia.pl/Serwis-Kardiologia/Prof-Buszman-mamy-dramatycznie-duzo-amputacji-konczyn-dolnych-potrzebne-leczenie-kompleksowe,192793,1014.html

(9) https://www.nature.com/articles/s44325-024-00012-y?error=cookies_not_supported&code=21b07dfe-02ec-4857-8785-ff678261389f

(10) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40162648/

(11) https://academic.oup.com/eurheartj/article/41/1/111/5556353?login=false

(12) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33781847/

(13) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39256087/

(14) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7369156/

(15) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9989949/

(16) Uwaga - badanie na niewielkiej próbie (4k pacjentów, 53 z bardzo wysokim Lp(a)) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9975243/

Duże korporacje i firmy technologiczne zaczynają wynagradzać swoich pracowników mocą obliczeniową, czyli tokenami AI. Tokeny w uproszczeniu są jednostką, którą zużywamy używając np. ChatGPT, Gemini czy Claude. Im więcej tokenów, tym więcej i intensywniej możemy korzystać z AI. Nie tylko do generowania odpowiedzi, ale także zdjęć, muzyki, filmów i dowolnych plików cyfrowych. Wykorzystanie AI realnie uwalnia nam czas - dzięki zwiększonej produktywności (dziś jeszcze) mamy szanse na więcej wolnego czasu.

Możemy wyśmiewać się z nietrafionych odpowiedzi AI i bazując na informacjach ze swojej bańki w teraźniejszości zaprzeczać zmianie, która właśnie zachodzi. Ale ta zmiana jest szybka, rewolucyjna i będzie miała na Ciebie ogromny wpływ czy tego chcesz, czy nie. W tym na Twoje zdrowie i życie, bo jak wiesz z tej notki, niewyedukowani i mniej majętni statystycznie umierają szybciej.

Tylko co możemy zrobić, żeby zapewnić sobie dobrobyt w nieznanej wcześniej rewolucji przemysłowej?

Bezwarunkowy Dochód Obliczeniowy

Znajdziemy w sieci dużo różnych badań na temat wpływu AI na rynek pracy. Część jest pozytywna, część jest negatywna i trudno wyciągnąć twarde konkluzje. Wydaje się jednak, że inwestycja w AI w dużych firmach nie przyniosła masywnych zwrotów i AI nie zabrała nam pracy. (1) (2) Jeszcze.

Badania w tym kontekście mogą nie mieć aż takiego znaczenia. Opierają się one o przewidywania, które często bywają nietrafione i są podatne na konflikt interesów. Jednocześnie mamy bardzo twarde, punktowe przykłady rewolucyjnych zmian dokonywanych za pomocą AI - zmniejszona liczba błędnych diagnoz medycznych, generowanie globalnych reklam, tworzenie raportów i innych materiałów konsultingowych czy wykorzystanie AI w przemyśle, gdzie roboty w “ciemnych fabrykach” wykonują większość pracy za człowieka. (3) (4) (5)

Mamy ostatecznie indywidualną osobę, która na co dzień korzysta z AI i oszczędza przy tym mnóstwo czasu. Ja też jestem taką osobą, więc z pierwszej ręki obserwuję jak wiele czynności AI może przyspieszyć (lub wręcz: umożliwić).

Taką osobą był też twórca Medvi, telemedycznej platformy, która zatrudniając 2 osoby (siebie i brata) oraz niezliczoną ilość Agentów AI, ma szacowane przychody na poziomie 1,8 MILIARDA dolarów. (12)

AI wśród tych zwykłych, przysłowiowych Kowalskich zaczyna być tak popularne, że maksymalizacja jego wykorzystania otrzymała swoją nazwę: tokenmaxxing, a pracownicy wymagają, aby oprócz owocowych czwartków i kart multisport firmy oferowały tokeny jako część wynagrodzenia. (6) To oznacza, że wykorzystanie AI może być potrzebne nie tylko do zwiększenia produktywności w pracy, ale też niezbędne do zoptymalizowania produktywności indywidualnej. Własny asystent cyfrowy, nawet jeśli się myli (ludzie też są omylni) może nas odciążyć z wielu nudnych czynności, które zabierają nam czas.

I może to zrobić już teraz, bez wspominania o wykładniczym rozwoju AI. A rozwój ten zachodzi w takim tempie, że w zasadzie z miesiąca na miesiąc mamy nowe osiągnięcia.**

I choć dla mnie osobiście Prezes OpenAI jest antypatyczny, trudno się z nim nie zgodzić w jednej kwestii: tak samo jak rozmawiamy o Bezwarunkowym Dochodzie Podstawowym***, tak w przyszłości możemy zacząć rozmawiać o Bezwarunkowym Dochodzie Obliczeniowym.

Dostęp do AI zacznie być traktowany jak jedno z podstawowych praw człowieka.

Koncentracja kapitału

Jeśli jest tak dobrze, to czemu jest tak źle? Wyobraźmy sobie, że stworzenie komputera jest tak bardzo kapitałochłonne i trudne, że tylko 3 firmy produkują komputery dla 86% rynku. (8) Jednocześnie dla większości z nas komputer jest niezbędny do codziennej pracy, a brak komputera praktycznie wyłącza nas z rynku pracy.

Jak bardzo prawdopodobne jest, że w warunkach takiego oligopolu będziemy zakładnikami tych firm?

Taka sytuacja może mieć miejsce w rynku AI. Różne badania mówią o stosunkowo silnych cechach monopolu rynkowego w sektorze AI (10) (11)

Podważeniem tezy o nieuniknionym monopolu gigantów miało być powstanie DeepSeek’a, który za ułamek kosztów efektywnie wytrenował AI. Tyle że firma ta miała ogromne wsparcie państwa, co może potwierdzać, a nie zaprzeczać hipotezie związanej z koncentracją kapitału.

Ludzie nie będą lewarem

Dlaczego AI-owa koncentracja kapitału ma być bardziej problematyczna niż koncentracje kapitału na początku innych rewolucji przemysłowych? Bo pierwszy raz w historii uczestniczymy w rewolucji, która może nie potrzebować ludzi.

Rewolucja przemysłowa historycznie doprowadziła do powstania silnej klasy robotycznej, bez której przemysł nie mógłby istnieć. Rewolucja AI natomiast wyniesie nielicznych do grona ultra bogaczy, a resztę może zostawić w tyle.

Nawet jeśli człowiek będzie musiał nadzorować pewne elementy procesów dokonywanych przez AI, liczba ludzi niezbędnych do przeprowadzenia tej pracy będzie minimalna. Jeden algorytm AI będzie rozwijał kolejny algorytm AI, a do optymalizacji pracy będzie wymagał kolejnego zasobu obliczeniowego, a nie zasobu ludzkiego.

Do dzisiaj lewary inwestycyjno-biznesowe były związane albo z kapitałem finansowym, albo z kapitałem ludzkim, albo z tworzeniem treści. Pierwszy wymagał pieniędzy, drugi - zespołu, trzeci - twórczości. Dziś nawet bez pieniędzy mogliśmy stworzyć firmę od zera i wykreować wartość dla siebie i dla społeczeństwa.

W świecie AI może nam zostać tylko jeden lewar: finansowy, związany z kupowaniem coraz większej mocy obliczeniowej. Mocy, która zastąpi ludzi i ludzką twórczość. W takim świecie każdy monopol i oligopol to krytyczne niebezpieczeństwo.

I nawet jeśli świat będzie chciał zapanować nad rozwojem AI, to jakie jest prawdopodobieństwo, że któryś kraj wyłamie się ze wspólnie ustalonych, międzynarodowych zasad? Jeśli jakiś kraj się wyłamie, to ten kraj będzie wygrany, bo winner takes it all.

Moc obliczeniowa długowieczności

Choć narzędzia AI w medycynie bywają niedoskonałe, ich dokładność zwiększa się z każdym miesiącem. Wyobraź sobie teraz, że posiadaną przez siebie moc obliczeniową wykorzystasz do stworzenia własnego lekarza, farmakologa, trenera, dietetyka, psychologa, coacha. Cały zespół asystentów AI będzie na bieżąco monitorować, czy dbasz o swoje zdrowie.

Leki, dieta, zaawansowana profilaktyka będą hiperpersonalizowane pod Ciebie, Twoje geny, Twoją epigenetykę, Twój mikrobiom, Twój styl życia. Miliony gigabajtów informacji o Tobie będą przetwarzane, aby zwiększyć Twoje szanse na dożycie w zdrowiu 22 wieku.

Chyba że nie będziesz mieć tokenów.

Co ja robię z tymi informacjami?

Staram się być AI-native i uczyć się wykorzystania AI we wszystkich możliwych zakresach. Nawet jeśli dziś nie jest to niezbędne, jutro takie będzie. I choć zbyt intensywne korzystanie z AI może wykańczać przez potrzebę ciągłego nadzoru nad wieloma niedoskonałymi narzędziami (9), nieumiejętność korzystania z AI to nowy analfabetyzm.

Polecam zainstalować sobie Claude Code i się po prostu nim pobawić. Żaden kurs nie da Ci tyle, co metoda prób i błędów.

Jeśli znasz kogoś, kogo AI jeszcze nie obchodzi, prześlij mu tę notkę. Za rok będzie Ci wdzięczny.

A prywatnie w teraźniejszości…

Odkryłam “O wolności” John’a Stuart’a Mill’a. Nigdy nie interesowałam się filozofią ani nie byłam pilną uczennicą nauk społecznych, ale ta rozprawka wbiła mnie w fotel. W uproszczeniu: gość który żył w XIX wieku tak fantastycznie opisał dlaczego potrzebujemy wolności słowa i swobodnej wymiany argumentów (nawet tych nietrafionych), że nawet dziś, kiedy wolność i równość jest jednak trochę bardziej dojrzała społecznie niż 150 lat temu, Jego nauki mogą być dla niektórych odkrywcze. Nie zawsze w kontekście hipotez, ale na pewno w kontekście ich argumentacji.

Ta rozprawka powinna być w podstawie nauczania. Może uniknęlibyśmy wtedy myślenia plemiennego, kiedy jedyna słuszna dla nas prawda to ta prawda, którą wyznaje nasza bańka informacyjna. I nie chcemy słuchać żadnych argumentów przeciw tej prawdzie, bo przecież my i nasi kumple wiemy lepiej.

* Dark factories to fabryki, w których światło może być wyłączone - bo praca ludzi ograniczona jest do minimum, a robotom światło do pracy jest niepotrzebne.

** Poprzeplatane skandalami i oszustwami, jak firma “AI-owa” która tak naprawdę zatrudniała pracowników z Indii, które miały udawać AI, albo jak ostatnia wpadka Claude, który opublikował kod źródłowy swojego rozwiązania. Jeśli rozwój jest wykładniczy, z pewnością jest też chaotyczny i ma swoje czarne charaktery.

*** Bezwarunkowy Dochód Podstawowy to model społeczno-finansowy, w której każdy obywatel otrzymuje minimalne świadczenie finansowe bez świadczenia pracy. Idea ta staje się coraz bardziej popularna w świecie, w którym praca człowieka będzie coraz bardziej zbędna.

(1) https://www.mckinsey.com/capabilities/tech-and-ai/our-insights/superagency-in-the-workplace-empowering-people-to-unlock-ais-full-potential-at-work#/

(2) https://budgetlab.yale.edu/research/evaluating-impact-ai-labor-market-current-state-affairs

(3) https://www.wsj.com/video/series/in-depth-features/inside-chinas-dark-factories-where-robots-run-the-show/0BAB0212-DE97-4843-BE77-82DF366B53EA

(4) https://abcnews.com/International/wireStory/ai-machine-sorts-clothes-faster-humans-boost-textile-131637633

(5) https://www.wsj.com/articles/coca-cola-injects-holidays-are-coming-ads-with-an-upgraded-dose-of-ai-bc8921e2

(6) https://www.forbes.com/sites/richardnieva/2026/03/31/the-ai-gods-spending-as-much-as-they-can-on-ai-tokens/

(7) https://cyfrowa.rp.pl/ai/art43999261-pensja-wyplacana-w-mocy-obliczeniowej-tokeny-ai-staja-sie-nowa-waluta

(8) Taki może być właśnie rynek AI. https://itreseller.pl/rynek-llm-raport-cagr-80-proc-do-2030/

(9) https://hbr.org/2026/03/when-using-ai-leads-to-brain-fry

(10) https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA3415-1.html

(11) https://www.nber.org/system/files/working_papers/w33139/w33139.pdf

(12) Mam oczywiście swoje “ale” w kontekście tej firmy, natomiast dotychczas żaden biznes z podobnymi przychodami nie mógł mieć 2-osobowego zespołu. Dziś może. https://www.nytimes.com/2026/04/02/technology/ai-billion-dollar-company-medvi.html

Ocet stał się ostatnimi czasy jednym z najpopularniejszych biohacków. TikTok, Instagram i inne social media mają mnóstwo filmików i postów o cudownych właściwościach octu. Wpływ na regulację glikemii może być ważny dla długowieczności. Czy jest się czym ekscytować?

Dzisiejsza notka jest kontynuacją dyskusji o kolejności jedzenia.

Ocet na zdrowie (cukrowe i sercowe?)

Wypicie octu przed posiłkiem ma faktycznie udowodniony wpływ na obniżanie glikemii (=poziomu cukru we krwi) poposiłkowej i na czczo. Choć jakość badań naukowych mogłaby być wyższa, mamy kilka metaanaliz potwierdzających tę tezę.

Jedna z nich, bazująca na 204 uczestnikach (w 11 badaniach) mówi o istotnym statystycznie obniżeniu glikemii poposiłkowej i na czczo. (1) Kolejna, z 2025 roku, bazująca na ponad 1300 badanych, potwierdza obniżenie glikemii na czczo aż o 21,2 mg/dl i hemoglobiny glikowanej o 0,91 mg/dl. (2) Metaanaliza bazująca na pacjentach z cukrzycą t. 2 mówi o średnim obniżaniu glikemii na czczo aż o 1,255 mg/dl na każdy 1 ml jabłkowego kwasu octowego. (3)

Podsumowując, glikemia może spadać aż o 20-34% jeśli spożyjemy ocet przed posiłkiem. Czy to dużo? Tak - to mniej więcej połowa efektów przyjmowania metforminy, albo dolne widełki efektu przyjmowania najniższych dawek metforminy. (4) Nie oznacza to jednak absolutnie możliwości zamiany leku na ocet. Metformina ma za sobą dziesiątki lat ogromnych, dobrych badań, ocet - skromne doniesienia z badań niepewnej jakości. Skala pewności jest nieporównywalna.

Oprócz cukru, ocet może mieć też wpływ na cholesterol, choć nie jest to dobrze przebadane. Niektóre badania, w tym metaanalizy, mówią o spadkach cholesterolu całkowitego rzędu 6-7 mg/dl (2) (5)

Kolejna metaanaliza mówi natomiast o tym, że każde 30 ml octu dziennie obniżało ciśnienie skurczowe o 3,25 mmHg i rozkurczowe o 3,33 mmHg. To nie jest dużo, ale w skali populacji nawet tak niewielki spadek mógłby potencjalnie zmniejszyć liczbę udarów i zawałów. (6)

Odchudzanie anulowane

No dobrze, ale czy ocet odchudza? Słynne badanie z 2024 roku mówiło o spadku 6-8kg, albo 9% masy ciała, przy spożywaniu octu jabłkowego przez 12 tygodni. (7) Efekt ten byłby o 50% bardziej spektakularny niż spożywanie modnych dziś leków z grupy GLP-1… gdyby to była prawda. Badanie, które zrobiło ogromny szum w social mediach, wycofano ze względu na stwierdzone nieprawidłowości. (8) Niestety dopiero po roku od publikacji.

To niezła lekcja krytycznego myślenia. Nie opieramy się nigdy na jednym badaniu, szczególnie, jeśli zawiera nieprawdopodobne tezy. Naukowa metoda poznania świata opiera się m. in. na tym, że eksperymenty są powtarzalne - i jeśli coś jest prawdą, to możemy to udowodnić w innych badaniach. Nie unikniemy pomyłek, ale naukowe podejście pozwala nam korygować swoje błędy.

Rzeczywisty efekt octu na odchudzanie jest nieznaczny, ok. 1-2kg przez 12 tygodni. (9) Co więcej, może on być związany przede wszystkim z wywoływaniem uczucia nudności. (10) ****Słaby sposób na zgubienie kilogramów.

Jak działa ocet?

Jest kilka hipotez tłumaczących działanie octu. Kwaśny kwas octowy może obniżać aktywność enzymu, który już w jamie ustnej zaczyna rozkładać skrobię (= amylaza), przez co cukier trafia do krwi wolniej. (11) Może też spowalniać opróżnianie żołądka, potencjalnie przez promocję wydzielania hormonu GLP-1. (12) (13) W badaniach na zwierzętach sugerowano wpływ kwasu octowego na białko, które wymusza spalanie tłuszczów i glukozy w celu wytworzenia energii. (14)

Uważaj na zęby

Oczywiście, są też negatywne konsekwencje picia kwasu octowego - a najczęstsza dotyczy zniszczenia szkliwa zębów. Picie octu dwa razy dziennie może prowadzić do wzrostu erozji szkliwa o 18% (15), a wpływ octu na erozję szkliwa jest też udowodniony laboratoryjnie. (16) To bardzo istotne dane dla długowieczności, bo zdrowe zęby są jednym z fundamentów długiego życia w zdrowiu. Oszczędność na zębach w imię biohackingu to jedna z najbardziej kosztownych oszczędności, jakie możesz poczynić.

Ocet w nadmiarze i bez rozsądku może oczywiście wyrządzić dużo więcej szkód - od uszkodzenia przełyku, przez zaburzenia elektrolitowe, po niekorzystne interakcje z przyjmowanymi lekami.

Co ja robię z tymi informacjami?

Szczerze mówiąc - niewiele. Podstawę zdrowia metabolicznego stanowi dobra dieta, ćwiczenia i sen, cała reszta to 80% wysiłku dająca 20% efektów**. Mam całkiem niezłą glikemię, dlatego nie stosuję restrykcyjnie zasady picia octu przed posiłkiem. Jak już się do tej zasady stosuję, to:

• piję 1 łyżkę stołową octu na szklankę wody,

• piję kilkanaście minut przed posiłkiem,

• piję raczej przed posiłkami z dużą ilością węglowodanów (ocet bardziej wtedy działa),

• staram się wypić napój szybko lub przez słomkę,

• po wypiciu napoju w miarę możliwości przepłukuję zęby wodą i nie myję ich przez godzinę,

• nigdy nie piję octu nierozcieńczonego!

• nigdy nie przyjmuję octu w tabletkach

Jeśli ta notka była dla Ciebie wartościowa, prześlij ją jednej osobie, której zdrowie jest dla Ciebie ważne.

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam przyjemność wziąć udział w zamkniętym spotkaniu z Piotrem Koniecznym, założycielem Niebezpiecznika. Usłyszałam najstraszniejszy wykład, na jakim kiedykolwiek byłam (taki był tytuł wykładu, bardzo trafny) - o niebezpieczeństwach związanych z lukami w cyberbezpieczeństwie.

Mogę Wam z pełną świadomością polecić kupno kilku kluczy U2F. Sama się z nie zaopatrzyłam i będę z nich korzystać. To, czy będziemy zhackowani nie jest kwestią czy, ale kiedy. Każdy może się nabrać na sztuczki socjotechniczne.

*Tak naprawdę jestem słoikiem, bo urodziłam się w Poznaniu. Super miasto!

**To nie jest prawda statystyczna, tylko przytoczenie zasady Pareto

(1) https://www.diabetesresearchclinicalpractice.com/article/S0168-8227(16)30851-8/abstract

(2) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37608660/

(3) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11821484/

(4) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002934397002544

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8243436/

(6) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0965229922000899?via%3Dihub

(7) WYCOFANE https://nutrition.bmj.com/content/bmjnph/7/1/61.full.pdf

(8) https://retractionwatch.com/2025/09/23/apple-cider-vinegar-weight-loss-study-retracted-bmj/

(9) Efekt nieznaczny a badanie miało konflikt interesów. https://academic.oup.com/bbb/article-abstract/73/8/1837/5947518?redirectedFrom=fulltext

(10) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23979220/

(11) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40436553/

(12) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27213723/

(13) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9630389/

(14) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16630552/

(15) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33297831/

(16) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24839821/

Czy to prawda?

Nie będę Cię trzymać w niepewności: kolejność jedzenia ma znaczenie dla naszego organizmu, choć jej wpływ na twarde punkty końcowe (jak spadek wagi) jest niejasny i wymaga dalszych badań. Zróbmy zatem zoom in na badania naukowe i porozmawiajmy o tym, dlaczego warto planować kolejność makroskładników w posiłkach.

Dieta odchudzająca: warzywa przed makaronami i pizzą?

U zdrowych osób nie ma wiarygodnych dowodów, że zamiana kolejności składników w jednym posiłku powoduje, iż trwale wchłonie się istotnie mniej energii (np. 300 kcal zamieni się w 250 kcal tylko dlatego, że zjadamy węglowodany na końcu). (1) Z kilkoma “ale…”.

Po pierwsze, ma znaczenie, czy rozmawiamy o badaniu naukowym, czy o prawdziwym życiu.

• Jeśli porównujemy dokładnie takie same posiłki, z taką samą kalorycznością, spożywaną w całości (np. w warunkach badania) - kolejność ma nieistotny wpływ na twardy wynik końcowy w postaci utraty wagi.

• Jeśli mówimy o “eksperymencie życiowym”, w którym zamieniamy kolejność spożywanych pokarmów i jemy tak długo, aż będziemy odczuwać sytość - kolejność może mieć znaczenie. Spożywanie warzyw i białka w pierwszej kolejności może zwiększyć nasze uczucie sytości sprawiając, że spożyjemy mniej węglowodanów, a ostatecznie - mniej kalorii.

Po drugie, powinniśmy pamiętać o tzw. termogenezie wywołanej dietą. W skrócie chodzi o to, że wydatkujemy energię na trawienie pokarmów, które spożywamy. Najwięcej energii potrzebujemy do trawienia białek. To oznacza, że kalorii do zamiany na tkankę tłuszczową może być trochę mniej kiedy jemy białko, niż kiedy jemy np. tłuszcz. Spożywanie białka w pierwszej kolejności może potencjalnie być korzystne z punktu widzenia kaloryczności, bo możemy zjeść więcej białka i ostatecznie mniej węglowodanów, ale różnice bywają nieznaczne. (2)

Po trzecie, ciekawe wyniki daje badanie z 2024 roku, w którym uczestników podzielono na dwie grupy. Jedna przez dwa tygodnie jadła dietę niskowęglowodanową, a później przez dwa tygodnie dietę niskotłuszczową. Druga - na odwrót.

Okazało się, że grupa, która najpierw miała dietę niskowęglowodanową, traciła więcej masy ciała i więcej tkanki tłuszczowej niż grupa zaczynająca od diety niskotłuszczowej. Badacze tłumaczą to “adaptacją jelit” do spożywanego pokarmu i ilości spożywanego błonnika, co może oznaczać, że nie tylko liczba kalorii ma znaczenie dla przemiany materii.

Glikemia w ryzach

To, czego możemy być w miarę pewni to fakt, że kolejność jedzenia makroskładników ma wpływ na pik glukozy we krwi po spożytym posiłku. Jeśli zaczniemy jedzenie od białka czy warzyw, możemy teoretycznie zredukować szczyt glikemii aż do 50%. (3) (4) W kolejnym badaniu wykazano, że samo spożycie owocu kiwi na max 90 min przed lub 30 min po zjedzeniu ciasteczka zbożowego obniża pik glikemii, w zależności od czasu spożycia kiwi, do 50%. (5) Efekt zamiany kolejności jedzenia może być tak duży, że niektórzy badacze porównują go do leczenia farmakologicznego. (10)

U pacjentów z cukrzycą t. 2 jedno z badań mówi o różnicy w glikemii w zależności od kolejności posiłków aż do 3h po posiłku. (6)

Jest to ważne również dla zdrowych ludzi, bo jak wiesz z tej notki, piki glikemii mogą być niekorzystne nawet w zdrowym organizmie.

Kolejne badanie - 16-tygodniowe, w warunkach “życiowych” - wskazuje natomiast, że oprócz wpływu na piki glukozy, kolejność jedzenia obniża również HbA1c. Jest to wskaźnik który mówi o średniej glikemii z ostatnich 3 miesięcy, a wpływ na jego obniżenie może świadczyć o długoterminowo utrzymujących się efektach zamiany kolejności jedzenia. (7) Są inne badania potwierdzające te wyniki (8), natomiast są też badania (w tym jedna niezła metaanaliza), w których nie wykazano wpływu kolejności na HbA1c (9)

Pamiętasz o zasadzie, że jeść powinniśmy powoli, bez pośpiechu? To prawda, ale okazuje się też, że kolejność ma znaczenie nawet jeśli jemy szybko - kolejność ma większy wpływ niż to, czy jemy szybko, czy wolno. (13)

Jeść się nie chce

Zmiana kolejności jedzenia wpływa nie tylko na glikemię, ale także na odpowiedź hormonalną: sekrecję insuliny, znanego Ci z tego artykułu GLP‑1, oraz hormonu głodu (= greliny). W badaniu u chorych na cukrzycę typu 2 posiłek z węglowodanami zjedzonymi na końcu (najpierw białko i warzywa) prowadził do niższych stężeń insuliny i większej odpowiedzi GLP‑1 niż schemat z węglowodanami zjedzonymi na początku, przy identycznej kaloryczności i składzie posiłku. (11) GLP-1 jest hormonem odpowiedzialnym m. in. za spowalnianie opróżniania żołądka i tłumienie łaknienia.

W kolejnym badaniu u osób z nadwagą i stanem przedcukrzycowym wykazano, że jedzenie węglowodanów na koniec bardziej obniżało poziom greliny (hormonu głodu) 3 godziny po posiłku niż jedzenie tych samych składników w odwrotnej kolejności, co sugeruje potencjalnie silniejsze i trwalsze uczucie sytości. (7)

Dodatkowo istnieje tzw. hierarchia sytości makroskładników: białko może być bardziej sycące niż węglowodany, a te z kolei bardziej niż tłuszcz, przy tej samej kaloryczności. Badania napojów lub dań bogatych w białko, tłuszcz lub węglowodany pokazują, że białkowe posiłki często silniej obniżają głód i czasem zmniejszają późniejsze spontaniczne spożycie kalorii, choć efekty nie zawsze są duże ani konsekwentne. (12)

Choć te wszystkie wyniki są obiecujące, ich przełożenie na długoterminowe efekty jest mniej jednoznaczne. Musimy pamiętać, że bardzo trudno tworzyć powtarzalne badania w złotym standardzie randomizowanych badań klinicznych w obszarze diety. Grupy badanych pacjentów w większości przytoczonych badań są też niewielkie. Dlatego zawsze trzeba zachować odpowiednią dozę sceptycyzmu, choć niektóre wyniki wydają się obiecujące i mają odzwierciedlenie w standardowej wiedzy o fizjologii organizmu.

Co ja robię z tymi informacjami?

Staram się zaczynać posiłek od warzyw i białka, choć nie mam na tym punkcie obsesji (jak z jogą rano!). Dzięki temu jem zdecydowanie zdrowiej, więc osiągam swój cel. Polecam taki sposób odżywiania u pacjentów chorujących na cukrzycę, choć - jak zwykle - każdy przypadek musi być rozpatrywany indywidualnie.

A prywatnie w teraźniejszości…

Miałam przyjemność być zaproszona na podcast prowadzony przez Macieja Sawickiego (polecam!). Rozmowa była fenomenalna i dała mi sporo do myślenia. Przypomniałam sobie o tym, jak bardzo byłam związana przez ostatnie 10 lat potrzebą hiperproduktywności w każdym aspekcie życia. Dosłownie nie pozwalałam sobie na żadne marnowanie czasu nawet jeśli byłby to odpoczynek. Dziś staram się akceptować brak produktywności i potrzebę zrobienia sobie mindspace’u na luźne myśli i nudę. Zauważyłam, że takie podejście paradoksalnie zwiększa moją produktywność - choć mam nadzieję, że to nie dlatego pozwalam sobie odpocząć!

Dzisiejsze tempo życia zdecydowanie nie wspiera długowieczności.

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

*Książkę czytałam, ciekawa, ale - jak dla mnie - zbyt mało osadzona w wiedzy naukowej. Brakowało mi sceptycznego podejścia do cytowanych badań, a część stwierdzeń, co do których świat nauki nadal ma wątpliwości, była podawana jako obiektywna prawda. Z książek przystępnych dla nie-lekarzy dużo bardziej przypadła mi do gustu “Outlive” Peter’a Attia (napisana łatwym językiem, ale z naukowym - sceptycznym - podejściem do sposobów na longevity).

(1) https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/ajpendo.00156.2017

(2) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC524030/

(3) https://e-cnr.org/journal/view.php?doi=10.7762/cnr.2025.0027

(4) https://journals.viamedica.pl/clinical_diabetology/article/view/102877/82687

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10384001/

(6) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11770160/

(7) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10610476/

(8) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6418004/

(9) https://drc.bmj.com/content/10/1/e002534

(10) https://diabetesjournals.org/care/article/38/7/e98/30914/Food-Order-Has-a-Significant-Impact-on

(11) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5604719/

(12) https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-nutrition-society/article/investigation-of-the-effects-of-macronutrients-on-satiety-when-energy-density-is-matched/2C34794395537F893BD6DE0AA0B12CC9

(13) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10005673/

Na szczęście Słońce ma przed sobą jeszcze kilka miliardów lat. Szybciej niż Słońce umrze życie na Ziemi, więc najpewniej nie dożyjemy końca Słońca - chyba że na innej planecie.

Słońce jest ważne dla ekosystemu na Ziemi, ale czy jest również powiązane z długością i jakością naszego życia? Co ma Słońce do długowieczności?

Disclaimer

Dziś opowiem o korzyściach jakie daje nam światło słoneczne bezpośrednio w kontekście zdrowia i długowieczności. Temat szkodliwego, nadmiernego promieniowania UV, którego unikanie jest absolutnie krytyczne dla zdrowia, zostanie poruszony w następnych notkach. Już teraz natomiast pamiętaj, żeby codziennie stosować krem z filtrem (nawet zimą w Polsce, kiedy słońca prawie nie ma!) bo promieniowanie słoneczne powoduje starzenie się skóry i może stymulować proces nowotworowy.

Czy wampiry żyją krócej?

Uwielbiam Słońce. Nie jestem osobą wylegującą się godzinami na leżaku, ale gdybym miała niezależność geograficzną, jeździłabym za słońcem. Jasny dzień daje mi energię do życia w tak wielu aspektach, że mogłabym się założyć, że obywatele krajów słońca żyją dłużej. Czy na pewno?

Istnieją doniesienia naukowe o tym, że śmiertelność i chorobowość jest powiązana z brakiem słońca. Badanie 30k pacjentek ze Szwecji mówi o 2-krotnie wyższej śmiertelności u kobiet unikających słońca. (1) Badanie z UK z kolei wskazuje na niższą śmiertelność z jakiegokolwiek powodu, oraz z powodu choroby sercowo-naczyniowej i nowotworowej, u osób wystawionych na większe promieniowanie UV. (2) Kolejne badanie, tym razem z Ameryki Północnej, wskazuje na korzyści zdrowotne dłuższego przebywania na dworze w ciągu dnia w kontekście wystawiania się na promienie słoneczne. (3) Warto jednak podkreślić, że szczególnie pierwsze dwa wymienione badania mają sporo krytyków wskazujących na zbyt mało restrykcyjnie przeprowadzone badania i zbyt daleko idące konkluzje w porównaniu z obecną wiedzą medyczną w kontekście szkodliwego działania promieni UV.

Wydawać by się mogło, że spór rozwiąże obserwacja długości życia w krajach nordyckich, które cierpią na niedostatek słońca. Okazuje się jednak, że w krajach tych obywatele żyją dłużej niż średnia globalna. (4) Jest to najpewniej powiązane z wyższą jakością życia i opieki zdrowotnej, toteż nie można jednoznacznie określić wpływu słońca (lub jego braku) na przeżywalność.

Ze względu na trudność w przeprowadzeniu obiektywnych badań w zakresie bezpośredniego wpływu słońca na lata życia, nie możemy wysnuć jednoznacznych, twardych wniosków. Co zatem wiemy?

Słońce ustawia dzień

Naturalne światło dzienne – szczególnie bogate w światło niebieskie – jest najsilniejszym bodźcem synchronizującym nasz zegar biologiczny. Wystawienie się na promienie słoneczne wcześnie rano może pomóc nam dobrze zacząć dzień i uregulować rytm dobowy, m. in. poprzez stabilizowanie sekrecji melatoniny i kortyzolu. To przekłada się na lepszą czujność w ciągu dnia i większą senność wieczorem. (5) Duży wpływ porannych promieni słonecznych na lepszy sen wieczorem jest udowodniony także w innych badaniach. (6)

Światło niewątpliwie jest naszą dźwignią neuroendokrynną: może poprawiać czujność i synchronizację, ale też – przy złym czasie ekspozycji – zaburzać nocną biologię i sen.

Jest także sporo badań, ale na niewielkich grupach, które udowadniają wpływ światła słonecznego na lepszą wydajność poznawczą w kontekście pracowników i uczniów. Dotarłam nawet do badania, które mówi o 20-26% szybszych osiągnięciach w matematyce i czytaniu u uczniów eksponowanych na światło - choć takie badania od razu budzą mój sceptycyzm. (7) (8) (9)

Słońce obniża ciśnienie

Analizy epidemiologiczne sugerują, że wyższe natężenie promieniowania UV w otoczeniu może wiązać się z niższym ciśnieniem tętniczym i mniejszym ryzykiem incydentów sercowo‑naczyniowych, niezależnie od temperatury otoczenia i poziomu witaminy D. Nowsze prace potwierdzają, że nawet niskie dawki światła dziennego indukują produkcję tlenku azotu, co potencjalnie wspiera ochronę układu krążenia. (9) (10)

Badanie z zastosowaniem ekspozycji całego ciała na promieniowanie UVA u zdrowych ochotników wykazało, że powoduje ona ok. 11‑procentowy spadek skurczowego i rozkurczowego ciśnienia tętniczego, wzrost przepływu krwi w kończynach oraz rozszerzenie naczyń za pośrednictwem tlenku azotu. (10)

Słońce poprawia humor

Chciałoby się napisać: thank you, Captain Obvious. Ale i na tak oczywiste stwierdzenie wskazane w podtytule mamy badania naukowe. Brak słońca może powodować tzw. sezonowe zaburzenie afektywne (SAD), czyli epizody depresji pojawiające się regularnie w okresie jesienno‑zimowym, z remisją wiosną i latem. Objawy obejmują obniżenie nastroju, brak energii, nadmierną senność czy przyrost masy ciała. W strefie umiarkowanej, czyli np. w Polsce, częstość występowania SAD szacuje się na ok. 4%. (14)

Im wyższa szerokość geograficzna (i mniej słońca), tym większe prawdopodobieństwo SAD. Każdy 1 stopień geograficzny (ok. 111km) zwiększa nam ryzyko SAD o 0,2-0,32%, rosnąc do 9%. (11) Takie liniowe korelacje w medycynie rzadko występują.

Sprawa jest poważna, bo depresja zabija, nawet jeśli jest sezonowa.

Słońce wspomaga produkcję witaminy D

Dodatkowa informacja, której pewnie też już masz świadomość: do produkcji witaminy D potrzebujemy słońca. Jeśli słońca jest za mało, zaleca się suplementację witaminy D.

Metaanaliza z 2014 roku potwierdza związek niskiego poziomu wit. D z wyższą śmiertelnością. (12) Przegląd z 2019 r. wskazuje, że witamina D może być markerem zdrowia i stylu życia, a więc sama korelacja nie jest dowodem, że suplementacja witaminy zmieni ryzyko w podobnej skali. (13) Kolejna metaanaliza z 2019 r. wykazała brak istotnego wpływu suplementacji na śmiertelność ogólną, ale istotny spadek śmiertelności nowotworowej (ok. 15%).

Razem te dane sugerują, że (1) niedobór warto korygować, ale (2) nie należy redukować roli słońca jedynie do witaminy D, bo istnieją kanały niezależne (wspomniany wcześniej rytm dobowy, tlenek azotu, nastrój).

Z jednej strony, promienie słoneczne są nam niezbędne i mogą korzystnie wpływać na długowieczność. Z drugiej strony, mamy też zagrożenia związane z nadmiernym promieniowaniem UV. Zatem - jak w wielu przypadkach - musimy rozsądnie (ani za dużo, ani za mało) korzystać z dobrodziejstw Słońca.

Co ja robię z tymi informacjami?

• Poranek zaczynam od jogi przy otwartym oknie, a jeśli mam możliwość - wychodzę na spacer. Dobre ustawienie rytmu domowego jest dla mnie szalenie ważne.

• Staram się spędzać czas na dworze, oczywiście w odpowiednim ubraniu i zabezpieczona kremem z filtrem.

• Nie znoszę sztucznego światła niebieskiego, zwłaszcza wieczorem. Rodzina się ze mnie śmieje, że jasne światło wieczorem mnie pali i mieszkam w jaskini, bo wieczorem w moim mieszkaniu preferuję półmrok i delikatne światło na poziomie oczu.

• Suplementuję wit. D w postaci leku, a nie suplementu diety. Leki są lepiej przebadane.

• …no i oczywiście w miarę możliwości uciekam do krajów słońca, kiedy u nas tego słońca nie ma. Słońce sprawia, że chce mi się żyć!

A prywatnie w teraźniejszości…

Bardzo dziękuję za odzew po notce z zeszłego tygodnia. Otrzymałam wiele maili, wiadomości na Linkedinie a nawet na chacie Substacka! Wszystkim bez wyjątku odpiszę - poproszę tylko o chwilę cierpliwości, bo liczba wiadomości przerosła moje najśmielsze oczekiwania.

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

(1) https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joim.12251

(2) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1353829224001564

(3) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12122178/

(4) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7098475/

(5) Stare badanie, ale teza z wpływem porannego światła na organizm potwierdzona w wielu innych badaniach: https://academic.oup.com/ejendo/article-abstract/130/5/472/6754995?redirectedFrom=fulltext&login=false

(6) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12502225/

(7) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3027693/

(8) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4031400/

(9) https://www.livingdaylights.nl/wp-content/uploads/2016/12/HMG-2002.-Daylighting-Impacts-on-Human-Performance-in-School.-1.pdf

(9) https://research.ukhsa.gov.uk/our-research/sunlight-cardio/

(10) https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/circresaha.109.207019

(11) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165032725012492?via%3Dihub

(12) https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.2014.302034

(13) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6388383/#sec4-ijerph-16-00383

(14) https://www.bmj.com/content/366/bmj.l4673

(15) https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/262727,depresja-sezonowa

W tym starannie dobranym środowisku nie zabrakło także lekarza celebryty zajmującego się longevity.

Peter Attia, bo o nim mowa, przyjaźnił się z Epsteinem na tyle blisko, że pisał do niego niepochlebne, seksualne żarty i spotykał się z nim w tym samym czasie, w którym jego malutki synek otarł się o śmierć i leżał w szpitalu. Jego obecność w aktach Epsteina wywołała skandal i ogromny spadek zaufania rzeszy jego fanów i pacjentów. (1)

Jego obecność w power elite circle Epstaina świadczy o tym, że longevity nie jest ciekawostką dla osób zwariowanych na punkcie zdrowia, ale dla wielu staje się symbolem luksusu i wpływu. Jak Cię stać to dbasz o zdrowie. Jak nie dbasz to nie należysz do klasy wyższej.

Health is wealth

Kilka miesięcy temu na X’ie wisiała ankieta z pytaniem: “czym jest dla Ciebie luksus?”. Samochody, ubrania z logo drogich firm i inne dobra materialne już od jakiegoś czasu przestały pełnić rolę głównego miernika sukcesu materialnego. Przeważające odpowiedzi w ankiecie dotyczyły dwóch rzeczy: pracy innych ludzi na Twoją rzecz i dbania o zdrowie.*

To pokrywa się z globalnymi i europejskimi raportami nt. społecznego rozumienia luksusu. Wg polskiego raportu infuture.institute z tego roku, aż 15% Polek i Polaków uważa zdrowie za największy luksus i jest to druga najpopularniejsza odpowiedź, zaraz za nieruchomościami. W definicjach luksusu dominuje spokój, komfort i wygoda, a nie dobra materialne. Zamożni i niezamożni respondenci zapytani o przyszłe symbole luksusu na drugim miejscu zgodnie wymieniają dobre samopoczucie, sen, ruch, zdrowe jedzenie i profilaktykę. (2)

Brytyjski Vogue opisuje longevity jako najnowszy, najbardziej ekskluzywny symbol statusu. Wymienia w jednym akapicie koszty dostępu do protokołów, klubów i wakacji longevity: 40k dolarów na rok, 10k dolarów na miesiąc, 7k funtów za pakiet. Dostęp do popularnego lekarza od długowieczności może kosztować 14k funtów, a kursy online lekarza wspomnianego w intro dzisiejszej notki kosztowały kilka tysięcy złotych. (3)

Celebryci promują zaawansowaną profilaktykę (Kim Kardashian (4)), celebryci stają się celebrytami przez dbanie o zdrowie (Bryan Johnson (5)), miliarderzy inwestują w longevity (Sam Altman, Jeff Bezos, Peter Thiel (6)). Nie ma wątpliwości, że longevity to nowy, gorący trend.

Dziś bogaci nie kupują rzeczy, kupują czas. Dodatkowy czas zdrowego życia wymaga zainwestowania czasu w teraźniejszości, edukacji, a czasami inwestycji finansowych, co czyni go idealnym wskaźnikiem luksusu. Poza tym - gdybyś miał(a) wszystkie pieniądze świata, to na co najlepiej byłoby je wydać? Odpowiedź “na długie, zdrowe życie” wydaje mi się najbardziej oczywista.

Pieniądze się zgadzają

Rynek longevity i anti-aging w Europie w roku 2023 wynosił ponad 21 mld USD, a w 2030 ma wynosić ponad 95 mld USD. To oznacza średnioroczną stopę wzrostu na poziomie 24%. (7)

Według Global Wellness Institute światowy rynek wellness to ponad 6 bilionów dolarów w 2023 roku i potencjalnie 9 bilionów dolarów w roku 2030. (8) Wyzwaniem jest oczywiście definicja wellness, longevity, anti-aging i innych fraz związanych z długowiecznością (czy obejmują one podróże zdrowotne? Suplementy? Zdrowie psychiczne? Kosmetykę?), ale daje to pewien obraz rynku.

Co ja robię z tymi informacjami?

Znam pewną tajemnicę, którą (mam nadzieję) znasz już i Ty: największe efekty w dbaniu o zdrowie są osiągalne z zerowym nakładem finansowym. Sen, ruch, dobre nawyki żywieniowe, unikanie używek i profilaktyka (nawet ta finansowana publicznie w Polsce) dadzą nam dużo więcej niż specjalistyczny protokół czy terapia. Szczególnie, że wiele tych terapii nie ma solidnych badań naukowych udowadniających skuteczność i bezpieczeństwo.

Do wyżej wymienionych rzeczy, które są absolutną podstawą, dodaję proaktywne inwestowanie w zdrowie. Według organizacji publicznej oceniającej w Polsce zasadność objęcia finansowaniem terapii i diagnostyki, dodatkowy rok życia w zdrowiu szacuje się na 245k zł. (9) To oznacza, że części badań profilaktycznych nie opłaca się finansować dla całej populacji nawet jeśli mogą być skuteczne dla jednostki, bo uzysk zdrowotny może być za mały. Dlatego ja osobiście wykonuję prywatnie dodatkowe badania, bo dla mnie dodatkowy rok życia w zdrowiu jest bezcenny.

Posiadanie symbolu klasy wyższej nigdy nie było tańsze i zdrowsze. Dotyczy to zarówno tych dbających o zdrowie, jak i tych wspomagających dbanie o zdrowie.

Dlatego mam dziś dla Ciebie call to action:

Jeśli zajmujesz się lub chcesz zacząć zajmować się tematem longevity bardziej profesjonalnie, napisz do mnie. Być może znajdziemy obszar do współpracy.

A prywatnie w teraźniejszości…

Mój dobry znajomy bardzo mnie ostatnio zainspirował do pogłębiania praktycznej wiedzy w zakresie agentów AI, szczególnie z wykorzystaniem Claude Code. Pokazywał mi jak z pomocą 30 (!!) agentów AI stworzył profesjonalną, pełną wiedzy prezentację. To nie była zwykła prezentacja z prompta w czacie - każdy jej element miał dedykowanego agenta (osobno do znajdowania treści, podsumowywania, redagowania, sprawdzania zgodności z tematyką główną itp.), a każdy agent swojego agenta do sprawdzania swojej pracy. Efekt był świetny.

Rozmawialiśmy o tym jak dobrze wytłumaczyć agentowi zadanie. Oczywiście polecenie “stwórz ciekawą prezentację” to zdecydowanie za mało. Co to znaczy “ciekawa”? W tym wypadku np. pełna granicznych przykładów ze świata w określonym sektorze, tzw. edge case’ów.

I myślę o tym, że AI to nic innego jak nauka dla ludzi prawidłowego formułowania swoich potrzeb i myśli. To, wbrew pozorom, jest bardzo skomplikowane.

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

*Praca innych ludzi na Twoją rzecz będzie wg mnie coraz większym wyznacznikiem luskusu w czasach, w których będzie możliwe zastępowanie coraz szerszej grupy czynności przez sztuczną inteligencję. Zawodowy asystent AI-owy będzie powszechny tak, jak dziś powszechna jest pralka. Ale asystent ludzki - na to będą mogli pozwolić sobie tylko najbogatsi.

(1) https://www.justice.gov/epstein

(2) https://infuture.institute/raporty/czym-dzis-jest-luksus-dla-polakow/

(3) https://www.vogue.co.uk/article/wealth-equals-health

(4) https://www.pudelek.pl/kim-kardashian-w-ogniu-krytyki-za-polecanie-piekielnie-drogiego-badania-ludzi-nie-stac-teraz-na-jedzenie-6928996857264896a

(5) https://businessinsider.com.pl/lifestyle/bryan-johnson-i-odwracanie-starzenia-2-mln-dol-rocznie-100-suplementow-i-kontrowersje/49tnxbl

(6) https://nypost.com/2025/01/07/health/behind-the-billionaire-backed-longevity-business-and-the-quest-to-live-longer/

(7) https://www.grandviewresearch.com/horizon/outlook/complementary-and-alternative-medicine-for-anti-aging-longevity-market/europe

(8) https://globalwellnessinstitute.org/industry-research/2024-global-wellness-economy-monitor/

(9) https://www.aotm.gov.pl/aktualnosci/najnowsze/komunikat-prezesa-aotmit-w-sprawie-obowiazujacej-wysokosci-progu-kosztu-uzyskania-dodatkowego-roku-zycia-skorygowanego-o-jakosc-2/

Jeśli czytałe(a)ś tę notkę, wiesz, że sprawa jest najwyższej wagi (jeśli nie, zacznij od niej zanim przeczytasz dzisiejszą notkę). Miażdżyca to chyba najbardziej ignorowana choroba spośród chorób zbierających najwyższe żniwa. Zmniejszenie “złego”* cholesterolu wymaga tego, co najtrudniejsze: zmian życiowych w zakresie diety czy ruchu. Ale poprawa profilu lipidowego to też jedna z bardzo nielicznych rzeczy, które można osiągnąć przyjmując lek. Bo nowoczesna medycyna stworzyła magiczną pigułkę, której wszechstronne działanie daje wręcz obietnicę długowieczności.

Tylko czemu wszyscy tak bardzo boimy się statyn?

Co to w ogóle jest?

Statyny to leki, które pomagają wątrobie złapać “zły”* cholesterol, tym samym zmniejszając jego stężenie we krwi. To prowadzi do zatrzymania rozwoju miażdżycy, a nawet może ją cofać! (1) Oprócz standardowego działania na LDL, coraz częściej mówi się o plejotropowym działaniu statyn - czyli takim działaniu, w którym jeden lek wpływa na wiele niezwiązanych ze sobą funkcji organizmu.

Statyny mogą poprawiać funkcję komórek śródbłonka naczyniowego, zwiększać stabilność płytki miażdżycowej, zmniejszać stres oksydacyjny i stan zapalny oraz wpływać na układ odpornościowy, nerwowy i kostny. W szczególności plejotropowe działanie statyn wiąże się z ochroną serca, nerek czy regeneracją kości. (1) To oznacza, że statyny śmiało mogą powalczyć o tytuł leku wpływającego na longevity.

Statyny są złotym standardem u osób po zdarzeniach sercowo-naczyniowych (”prewencja wtórna”) i u osób z wysokiego ryzyka nawet jeśli jeszcze nie mieli udaru czy zawału (”prewencja pierwotna”). Coraz więcej się mówi o zalecaniu statyn również osobom z niższego ryzyka sercowo-naczyniowego, z izolowanym podniesieniem wartości LDL - najnowsze zalecenia europejskie mówią o tym, że terapia statynami u takich osób powinna być rozważana. (9)

To oznacza, że statyny i obniżanie LDL może być kolejnym aspektem medycyny, w którym obserwujemy początki leczenia zdrowych osób zamiast oczekiwania na chorobę.

Statyny, lek-bóg

W badaniach widać spójny wzorzec efektywności statyn: zmniejszają one ryzyko sercowo-naczyniowe oraz śmiertelność, przy czym to drugie jest bardziej udokumentowane u osób z wyższym ryzykiem zdrowotnym. Jednocześnie względna redukcja ryzyka jest identyczna u obciążonych, jak i nieobciążonych pacjentów. Co to oznacza? Że obniżenie LDL o 1mmol/L to obniżenie ryzyka sercowo naczyniowego o ok. 21-22% u każdego pacjenta, także zdrowego! (2) (3)

Jest o co walczyć - metaanaliza na 160k pacjentach mówi o zmniejszeniu śmiertelności z jakiejkolwiek przyczyny o 10% na każde obniżenie LDL o 1mmol/L**. Bez granicy efektywności statyny! To znaczy, że każde zmniejszenie poziomu LDL (nawet zmniejszenie bardzo niskiego poziomu LDL) daje nam te same korzyści. (3)

Mówiąc jeszcze dosadniej, możemy obniżyć o 50% ryzyko zawału jeśli obniżymy LDL o 2-3mmol/L. (3)

Co więcej, w jednym z badań udowodniono że genetycznie wysoki poziom LDL wiąże się z wyższą śmiertelnością - jedno odchylenie standardowe*** skraca nam życie o 1,2 lata! (4) Inna metaanaliza na 300k pacjentach mówi o tym, że kluczowy jest czas ekspozycji na niski lub wysoki poziom LDL. Naturalna (genetyczna), długotrwała ekspozycja na niski LDL wiązała się z 54,5% zmniejszeniem ryzyka sercowo-naczyniowego dla każdego o 1 mmol/l niższego LDL. To 3-krotnie większe zmniejszenie ryzyka niż w przypadku leczenia statynami w późniejszym okresie życia!

Nie taka ulotka straszna, jak ją malują

Mimo tych wyników, sporo ludzi ma dużo uprzedzeń do statyn. Przede wszystkim ze względu na ich działania niepożądane. Czy jest się czego bać?

Owszem - każdy lek może nam zaszkodzić. Warto jednak kalkulować potencjalne korzyści z potencjalnymi ryzykami i dobierać leczenie pod każdego pacjenta indywidualnie, łącznie z wyborem konkretnego leku i jego dawki.

Statyny kojarzone są z objawami mięśniowymi, w tym z rabdomiolizą (rozpad komórek mięśniowych). I faktycznie mogą je powodować, ale niezwykle rzadko. Częstość rabdomiolizy opisywana w polskich wytycznych wynosi poniżej 2 przypadkach na 100 000 pacjentolat. (6) Jeśli chodzi o łagodne objawy mięśniowe, doświadcza ich ok. 1% leczonych i to głównie w pierwszym roku leczenia. (8)

Dodatkowo mówi się o zwiększonym ryzyku cukrzycy t. 2 u osób przyjmujących statyny. Faktycznie potwierdzono, że Ci pacjenci którzy genetycznie mają predyspozycje genetyczne do niższego LDL, mają wyższe ryzyko cukrzycy, w tym samym mechanizmie biologicznym co przyjmowanie statyn. Ryzyko cukrzycy rośnie o 12%. Mimo tego korzyści ze statyn zazwyczaj są znacznie większe niż to ryzyko. (7)

Najnowsza metaanaliza sprzed dwóch tygodni oceniająca 123k pacjentów mówi jasno: większość działań ubocznych wymienionych w informacjach o leku nie występuje. Oprócz typowych dolegliwości mięśniowych, nieznacznego wzrostu ryzyka cukrzycy i nieprawidłowości w niektórych badaniach, nie wykazano negatywnego efektu statyn na zdolności poznawcze, depresję, sen, zdolności seksualne. Statyny nie powodują neuropatii obwodowej, ostrego uszkodzenia nerek czy śródmiąższowego zapalenia płuc. (8)

Badanie jest świeżutkie, więc trzeba poczekać na reakcję środowiska na te rewelacje. Nie było ono finansowane przez żadną z firm farmaceutycznych (wprost) i wydaje się być przeprowadzone rzetelne.

Co ja robię z tymi informacjami?

Leczę moją rodzinę statynami. I zachęciłam przyjaciółkę, aby statynę przyjmowała. Stanowczo jednak odradzam samodzielne decydowanie o przyjmowaniu jakiegokolwiek leku; do tego jest potrzebny nadzór lekarza.

A prywatnie w teraźniejszości…

Na spacerze z mężem i córką zwróciliśmy uwagę na plakat ze zdjęciem dziecka i krzykliwym hasłem proszącym o pomoc finansową. Jako rodzice, widząc takie komunikaty zazwyczaj od razu sięgamy po blika. Wywiązała się jednak między nami dyskusja o tym, że w czasach, w które właśnie wchodzimy, takie materiały będą masowo generowane przez AI, a człowiek nie będzie w stanie ocenić wiarygodności tego typu materiałów. Nasze emocje i odruchy będą jeszcze efektywniej generowane przez potężne armie botów AI, a my - po pierwszej fali dezinformacji i masowych oszustw - przestaniemy za kilka lat wierzyć w cokolwiek co widzimy.

Skonkludowaliśmy tę dyskusję tym, że internet jaki znamy właśnie umiera. Nigdy nie będziemy pewni czy rozmawiamy z / oglądamy / czytamy twórczość prawdziwego człowieka i czy on w ogóle istnieje; chyba że zostaną wprowadzone mechanizmy potwierdzania tożsamości internetowej. To jednak jest kolejnym krokiem do deanonimizacji internetu.

Żyjemy w ciekawych czasach.

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

*Wiesz już dobrze z tej notki, że nie ma czegoś takiego jak “zły” cholesterol. Cholesterol jest dobry, tylko opakowanie może być złe. Świadomie upraszczam dla jasności przekazu.

**W Polsce cholesterol jest chyba częściej oznaczony miarą mg/dl

***Odchylenie standardowe to miara statystyczna która mówi, jak daleko od średniej są rozrzucone wyniki.

(1) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5633715/

(2) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2988224/

(3) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21067804/

(4) https://bpspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bcp.14811

(5) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0735109712047730

(6) https://www.nadcisnienietetnicze.pl/sites/scm/files/2022-01/Wytyczne%20PTLKLRWPPTKPTDLPTDPTNT%20diagnostyki%20i%20leczenia%20zaburze%C5%84%20lipidowych%20w%20Polsce%202021.pdf

(7) https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)61183-1/fulltext

(8) https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(25)01578-8/fulltext

(9) https://academic.oup.com/eurheartj/article/46/42/4359/8234482?login=false

Zakupiłam zatem stojak na komputer i pilnowałam, aby nie opuszczać głowy kiedy jestem wklejona w smartfona.* Był to też czas, kiedy już codziennie ćwiczyłam jogę. Ból trochę mi przeszedł, a trochę został. Wtedy zrezygnowana zaakceptowałam fakt, że się starzeję, skoro ból nie przechodzi mimo ćwiczeń i korekty wysokości monitora.

W międzyczasie znalazłam trenerkę (która przy okazji jest uznaną fizjoterapeutką) z którą zaczęłam robić porządne treningi siłowe. Na jednym treningu uczyła mnie poprawnie robić przysiad ze sztangą. Kiedy po pół godzinie dokładnych instrukcji i prób nadal nie umiałam porządnie ustawić ciała, przeanalizowałyśmy mój wzorzec ruchu.

Na podstawie przysiadu (!) trenerka zauważyła, że moja głowa nie jest ustawiona prawidłowo i psuje całą postawę ciała. Okazało się, że mam standardowy problem dzisiejszego świata: głowę wysuniętą do przodu. Standardowo nie było jednak tego widać, bo kompensowałam ten ruch “zadzierając nos” czyli głowę wysuwałam do przodu, a brodę do góry.

Ucieszyłam się z wreszcie dobrze zrobionego przysiadu. Ale jeszcze bardziej się ucieszyłam, kiedy po 2 tygodniach pilnowania postawy ciała przestała mnie boleć szyja. To była jakościowa zmiana życia.

Prostuj się wchodząc w 22 wiek

Nie ma bezpośrednich dowodów na to, że zła postawa skraca życie. Ale są znaki: po pierwsze, pewne dane pokazują zwiększoną śmiertelność u osób z zapadaniem się klatki piersiowej (hiperkifoza piersiowa) wraz z wiekiem (1). Po drugie, mamy dobre metaanalizy udowadniające, że zła postawa oznacza gorszą stabilność i równowagę, a te są jednymi z kluczowych aspektów długowieczności. (2) Po trzecie, badania wskazują na gorsze parametry oddechowe u osób z zapadniętą klatką piersiową. (3)

Niemniej jednak najważniejszą zachętą do dbania o prawidłową postawę jest po prostu życie bez bólu. Musimy zadbać nie tylko o to, aby nasze życie było długie, ale też o to, żeby chciało nam się je przeżyć.

Forward head posture (FHP)

Jedną z większych plag 21 wieku, wieku monitorów i smartfonów, jest pozycja głowy, z którą i ja miałam problem. Polega ona na nadmiernym wysunięciu głowy do przodu jak na obrazku powyżej. Taka pozycja ma udowodniony związek z występowaniem bólu, przede wszystkim u dorosłych i starszych dorosłych. (4)

Do tej pozycji może dołączyć również obniżanie głowy w dół np. podczas scrollowania w smartfonie, co nasila nieprawidłowy wzorzec ruchu i dodaje obciążenia naszym mięśniom. I choć niektóre środowiska naukowe mówią o tym, że przecież czytając książkę czy opiekując się dzieckiem również mamy opuszczoną głowę (więc problemem nie są tylko smartfony), to jednak długotrwała, unieruchomiona pozycja sprzyja zespołom bólowym.

Na forward head posture ma wpływ kilka spraw:

• kiedy wpatrujemy się w ekran, możemy mieć odruch “przybliżania się” do obrazu, na który patrzymy. Przez to wysuwamy głowę do przodu;

• korzystając z ekranów przez długi czas, męczymy nasze oczy. Dla wyostrzenia obrazu przybliżamy się fizycznie do czytanego tekstu;

• mając pracę siedzącą najpewniej rzadko robimy przerwy na ruch, a statyczne ustawienie ciała sprzyja zmęczeniu i napięciom mięśniowym;

• no i oczywiście stres może powodować unoszenie barków i zmianę wzorca ruchowego na nieprawidłowy.

Hiperkifoza piersiowa

Każdy z nas ma fizjologiczną kifozę piersiową, czyli zaokrąglenie kręgosłupa “do tyłu” w odcinku piersiowym. Problem się zaczyna, kiedy to zaokrąglenie staje się zbyt ostre i wpływa strukturalnie na działanie naszych narządów (np. płuc).

Taka zmiana w kręgosłupie ma pewne dowody na bezpośredni i pośredni wpływ na skracanie życia i zmniejszanie jego jakości. (1) (3) Osłabienie prostowników grzbietu (powiązane z hiperkifozą piersiową) może mieć wpływ na spłycenie oddechu, a dalej - na zmniejszoną tolerancję wysiłku, spadek aktywności fizycznej i konsekwencje metaboliczne.

Hiperkifozę piersiową wzmacnia kilka aspektów zdrowia:

• wraz z wiekiem narasta sztywność i degeneracja krążków międzykręgowych, może też występować osteoporoza (osłabienie struktury kości);

• mniej masy mięśniowej i słabsze prostowniki grzbietu sprzyjają hiperkifozie;

• mało ruchu w klatce piersiowej i wielogodzinne, stateczne pozycje (jak siedzenie przed komputerem) mogą niejako “zamykać” klatkę piersiową

Co ja robię z tymi informacjami

Dzisiejsze wskazówki są dla mnie bardzo ważne, bo umożliwiają mi życie bez bólu - a już doświadczyłam codzienności z bólem szyi. Nie polecam.

Przede wszystkim staram się trzymać prawidłową postawę. W praktyce szukam uczucia “ciągnięcia w górę za czubek głowy”, które pomaga mi się wyprostować.

Ćwiczę jogę codziennie i nie mam odwagi jej odpuścić. Bez ćwiczeń ból mi się nasila. Poza tym, jak wiemy z tego artykułu, to najlepszy lek na życie.

Staram się przerywać przesiadywanie przed komputerem mikroaktywnościami - np. kilka przysiadów po godzinnej telekonferencji.

Pilnuję opuszczania ramion, bo kiedy jestem zestresowana spinam je i unoszę do góry. Robię to bezwiednie i dopiero gdy sobie to uświadomię zdaje sobie sprawę, jaki dyskomfort mi to sprawia.

No i co najważniejsze - nie jestem już purystką prawidłowej postawy. Mój przypadek pokazuje, że można przedobrzyć w drugą stronę (kompensowanie wysunięcia głowy unoszeniem brody). Pamięć o prawidłowym ustawieniu ciała jest ważna, ale jeszcze ważniejszy jest ruch, żeby ciało nie było statyczne.

A prywatnie w teraźniejszości…

Nic nie jest dane raz na zawsze. Pamiętam, że jak trenowałam taniec towarzyski, to znajomi zwracali mi uwagę, że mam dobrą, wyprostowaną postawę - tak wyprostowaną, że śmiali się, że pewnie ćwiczę z książkami na głowie. To mi przychodziło zupełnie naturalnie kiedy prawie codziennie mocno trenowałam technikę tańca. Nie ustrzegło mnie to przed plagą 21 wieku.

*Dzisiejsze korzystanie z superuzależniających aplikacji na smartfonie nazywam wklejeniem w monitor, bo nie można się od niego oderwać

(1) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15450042/

(2) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36274469/

(3) Wykazane tylko u kobiet, być może ze względu na niewielką liczbę mężczyzn w badaniu. (Rzadko się zdarzają badania z tą odwróconą tendencją do reprezentacji płci!) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5964740/

(4) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31773477/

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Wystarczy, że podmiot trzeci będzie nas znał lepiej, niż sami siebie znamy. A do tego wystarczy tylko połączenie naszych danych z różnych źródeł: z nich powstanie cyfrowy bliźniak, który będzie odwzorowywał nasz charakter lepiej niż niejeden test psychologiczny. Widzę to już dzisiaj, kiedy intensywnie konwersuję z LLM’em.

Gromadzenie danych o naszym zdrowiu i psychice może być niezbędne dla dożycia 22 wieku. Jednocześnie 22 wiek może zafundować nam Orwellowską dystopię.

I w tą podróż dziś Cię zabieram: wyobraźmy sobie jak może wyglądać jutro, bazując na tym, jak wygląda dzisiaj.

List od Wielkiego Brata

Znam Cię lepiej niż Ty znasz sam siebie. Wiem co Cię relaksuje, kogo lubisz, na którą partię głosujesz i jakie leki bierzesz.

Wiem gdzie mieszkasz - przecież robisz zakupy w godzinach wieczornych w tych samych sklepach blisko domu (1). Ostatnio w aptece kupiłeś suplementy diety (2), a przecież nie byłeś u lekarza (3) - czyżbyś sam się próbował leczyć?

Niedobrze, bo przecież masz nadciśnienie. Twój zegarek regularnie odnotowuje zbyt wysokie wartości ciśnienia. Nie ruszasz się wystarczająco dużo, tylko 2000 kroków dziennie. (4) Nawet jak czasami pobiegasz swoją stałą trasą wokół jeziora - taki trening raz na dwa tygodnie to stanowczo za mało. (5)

Sądząc po Twoich częstych zakupach jedzenia na dowóz (6), masz sporą nadwagę. Twoja dieta jest niezbilansowana, więc najpewniej można zdiagnozować u Ciebie zespół metaboliczny i stan przedcukrzycowy.

Mógłbyś częściej spotykać się z tym znajomym, z którym biegasz od czasu do czasu (5). On trenuje jogę, sztuki walki i chodzi regularnie na siłownie (1). Nie kupuje też alkoholu (1) i regularnie wykonuje badania profilaktyczne. (3) Twój telefon znacznie częściej powinien być lokalizowany przy jego telefonie - dobre nawyki łatwiej buduje się razem.

Ale rozumiem, ten kolega ma w końcu zupełnie inne poglądy polityczne niż Ty. On lajkuje posty o zakazie aborcji, Ty oglądasz filmiki na youtube o zmianach klimatycznych. On, zanim napisze komentarz, długo się zastanawia, Ty piszesz dużo, szybko i często. (7) On płaci za subskrypcję TVX, Ty oglądasz TVZ. (1) Nie dogadacie się.

Szczególnie, że macie zupełnie inne oczekiwania od życia. Wiem, że lubisz luksus - jeździsz na tropikalne wakacje i zawsze wybierasz droższe linie lotnicze. Płacisz ekstra za biznes klasę i lubisz pić Moet’a lecąc 11 km nad ziemią. (1) Tylko Twoja praca Cię denerwuje; co prawda możesz pracować hybrydowo, (5) ale od kilku dobrych tygodni umawiasz się na kolejne rozmowy rekrutacyjne korzystając z popularnych serwisów społecznościowych. (7)

Czy to jest dobry czas na zmianę pracy? Twoja dziewczyna od kilkunastu dni bardzo intensywnie przegląda strony o macierzyństwie. (8) Zamówiła nawet książkę o porodzie, (1) a z koleżankami rozmawia o tym, jak rodzicielstwo wywraca życie do góry nogami. (9) Ostatnio kupiła test ciążowy (2) i umówiła się do ginekologa. (3)

Myślę, że mogę już Wam złożyć gratulacje. Będziecie potrzebować dużo nowych rzeczy dla dzidziusia, a ja wiem, jakimi klientami jesteście. Zarekomenduje Wam dobre, drogie produkty.

Pamiętaj tylko, że zbliżają się wybory. Wiem, że jeszcze się zastanawiasz na kogo zagłosować - widzę, że przeglądasz tik toki różnych partii. (7) Ale wiem też doskonale, że boisz się wojny i niepewności w kraju, dlatego pozwól, że pomogę Ci podjąć decyzję. Podsunę Ci treści, które wzbudzą w Tobie większy niepokój, i już będziesz wiedzieć na kogo głosować. A jeśli nadal nie będziesz przekonany żeby głosować tak, jak sugeruję, zachęcę Cię, żebyś nie szedł do wyborów; niech inni się męczą z decyzją, pozwól sobie odpocząć.

Nie naruszaj więcej przepisów prawnych. Często parkujesz w miejscach niedozwolonych, (10) a więc system monitoringu będzie namierzał Twój samochód i sprawdzał każdego dnia, czy jedziesz zgodnie z przepisami. Twoja twarz jest u nas w bazie, więc jeśli znów przejdziesz na czerwonym świetle, zwiększymy Ci składkę ubezpieczenia na życie. (11)

Nigdy więcej nie musisz być samotny. Ja zawsze z Tobą jestem.

Przyszłość jest dzisiaj

Taki list mógłby być napisany przez algorytm AI wspomagający centralną bazę danych zbierającą informacje o każdym z nas. Większość przytoczonych przykładów zbierania danych dzieje się już w Polsce, choć fragmentarycznie.

To może być rewolucyjne w zakresie poprawy jakości naszego życia, bo dane są napędem dla rozwoju i innowacji. Możemy przewidywać ogniska pandemii, wiedzieć na których obszarach geograficznych powinniśmy się skupić w zakresie profilaktyki zdrowotnej, a nawet informować obywatela, że - bazując na jego aktywności - może on wykazywać pierwsze objawy choroby neurodegeneracyjnej i powinien niezwłocznie iść do lekarza.

To może być też przyszłość, w której organ (publiczny lub prywatny), który zbiera najwięcej danych, wie o nas wszystko i może nami manipulować. A my, jeśli nie będziemy wieść życia pustelnika, nie będziemy mogli przed tym uciec.

To opowieść o bardzo bliskiej przyszłości. Już teraz na świecie dane o nas są gromadzone i wykorzystywane w nieuczciwy sposób. Jako przykład można podać skandal Cambridge Analytica, w którym manipulowano obywatelami bazując na danych z social media. Cambridge Analytica manipulowała społeczeństwem w 68 krajach. (12) Albo identyfikowanie kobiet w ciąży, celem sprzedaży produktów związanych z macierzyństwem. Kampanie te nierzadko prowadzą do ujawnienia faktu bycia w ciąży osobom bliskim dla ciężarnej. (13) Dane gromadzone o obywatelach mogą posłużyć też stworzeniu systemu punktowego, który odbiera lub nadaje prawa dla obywateli bazując na informacji, jak bardzo są posłuszni. Może się okazać, że jedno wykroczenie za dużo lub przyjaciel z niską sumą punktów, spowodują brak możliwości kupienia domu, zrobienia doktoratu albo opuszczenia kraju .(14)

Być może w niedalekiej przyszłości dojdziemy do etapu, w którym nasz los będzie zdeterminowany tym, do jakiego profilu zostaliśmy zakwalifikowani przez Wielki Algorytm. Czy wpadniemy do przegródki beznadziejnego przypadku, któremu nie warto pomagać (”niepohamowany obżartuch”, “leniwy kanapowiec”), czy też do przegródki człowieka z potencjałem na dożycie 22 wieku? I czy Wielki Algorytm będzie zgodnie z przegródkami oferował nam wzmocnienie pozytywne lub negatywne dobrych lub złych nawyków?

Mi to osobiście przypomina doktrynę predestynacji, która zakłada, że każdy człowiek ma los zdefinowany przez boga w momencie narodzin. Tylko teraz tym bogiem będzie Wielki Algorytm.

Co ja robię z tymi informacjami?

Staram się być świadoma rzeczywistości, w której żyję. Nie jestem w stanie nie zostawiać swoich danych w sieci - nie jestem pustelniczką. Jednocześnie przestrzegam zasad bezpieczeństwa danych i jestem dużą zwolenniczką regulacji takich jak RODO.

W aplikacjach (zdrowotnych i nie tylko), z których korzystam, zwracam uwagę jakie dane są gromadzone i jakie są mechanizmy podsuwania mi treści. Jeśli są szkodliwe, przestaję z nich korzystać.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ostatnio w rozmowie ze znajomymi przedsiębiorcami usłyszałam znakomitą radę. Jeśli decydujesz między dwoma projektami do realizacji i nie wiesz który wybrać, podejmij taką decyzję, która sprawi, że wzrośnie Twój poziom energetyczny. Taka prosta zasada a daje odpowiednią perspektywę. Macie swoje sposoby na podejmowanie trudnych decyzji?

(1) Dane bankowe, transakcje bezgotówkowe

(2) Dane w systemach aptecznych

(3) Dane z Internetowego Konta Pacjenta

(4) Dane ze smartwatcha

(5) Dane lokalizacyjne

(6) Aplikacje mobilne, transakcje bezgotówkowe

(7) Dane z social media

(8) Dane z przeglądarek, cookies’y

(9) Dane podsłuchane z telekonferencji, telefonu, chatu

(10) Dane z systemu gromadzącego mandaty

(11) Dane z systemu monitoringu publicznego

(12) https://en.wikipedia.org/wiki/Cambridge_Analytica

(13) https://www.forbes.com/sites/kashmirhill/2012/02/16/how-target-figured-out-a-teen-girl-was-pregnant-before-her-father-did/

(14) https://pl.wikipedia.org/wiki/System_zaufania_społecznego

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodżmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Lekarze z pewnością nie dawali w tym zakresie dobrego przykładu. Bo przecież to my powinniśmy wiedzieć najlepiej, że ewolucja nie zmarnowałaby 1/3 życia zwierzęcia na stan, w którym jest najbardziej narażony na niebezpieczeństwo, jeśli stan ten nie byłby szczególnie ważny dla utrzymania życia.

Skoro miliony lat ewolucji nie pozwoliły nam na pozbycie się snu, musi on być dla nas krytyczny. A od 2012 roku wiemy dlaczego.

Oczyszczalnia ścieków XXI wieku

Każdy człowiek ma coś, co nazywa się układem limfatycznym. W dużym uproszczeniu jest to swoista oczyszczalnia ścieków - system, który pozwala na efektywne pozbywanie się substancji szkodliwych. Jest on obecny wszędzie w naszym ciele z wyjątkiem mózgu. (1)

…a przynajmniej tak myślano ponad 10 lat temu. W 2012 roku bowiem odkryto w ośrodkowym układzie nerwowym u myszy system, który ma podobną funkcję do układu limfatycznego, ale trochę inną budowę. Komórki będące wsparciem dla komórek nerwowych (komórki glejowe) oraz przestrzeń pomiędzy naczyniami i komórkami nerwowymi stanowią skomplikowany układ, który jest oczyszczalnią ścieków dla mózgu. To układ glimfatyczny (od połączenia słów “glej” i “limfatyczny”).

W kolejnych latach udowodniono istnienie podobnego systemu u ludzi, a nawet zobrazowano naczynia limfatyczne w oponach mózgu.

Mówimy tutaj o krytycznym dla zdrowia mózgu odkryciu, które dokonało się w tych samych latach co moje studia medyczne. O układzie glimfatycznym przeczytałam już po dyplomie. Wiedza, której się na studiach uczyłam, dezaktualizowała się tak szybko, że żaden program nauczania nie byłby w stanie za tym nadążyć. A tempo rozwoju cały czas rośnie.

Po co nam oczyszczalnia ścieków

Układ glimfatyczny usuwa ok. 7 gramów zbędnych substancji na dobę, w tym białka takie jak beta-amyloid, który jest silnie powiązany z chorobami neurodegeneracyjnymi. (3) Oprócz funkcji oczyszczającej, układ glimfatyczny może także rozprowadzać w mózgu czynniki odżywcze i sygnałowe, jak glukoza, lipidy, aminokwasy czy neuromodulatory.

Oprócz roli metabolicznej, układ glimfatyczny pełni funkcje związane z regulacją odpowiedzi odpornościowej mózgu. Choć tradycyjnie mózg uznawany był za organ immunologicznie uprzywilejowany (ze względu na barierę krew-mózg i brak naczyń limfatycznych), dziś wiadomo, że wymiana płynu przez drogi glimfatyczne pozwala np. na transport komórek układu odpornościowego.

Zaburzenie działania układu glimfatycznego może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Nagromadzenie w mózgu produktów przemiany materii, które normalnie powinny zostać odprowadzone, prowadzi m. in. do stresu oksydacyjnego, uszkodzeń komórkowych i uruchomienia przewlekłych reakcji zapalnych w tkance nerwowej. Takie przewlekłe neurozapalenie jest punktem wspólnym wielu chorób neurodegeneracyjnych. (3) To też klasyczny schemat objawów, które mają udowodniony związek z przyspieszonym starzeniem i utratą lat życia w zdrowiu.

Podsumowując, sprawny układ glimfatyczny warunkuje zdrowe funkcjonowanie mózgu. Oczyszcza go z odpadów metabolicznych i utrzymuje optymalne warunki dla pracy miliardów neuronów. Jego dysfunkcja odbija się echem w całym organizmie: pogorszenie funkcji poznawczych, zwiększone ryzyko neurodegeneracji, zaburzenia regulacji snu i nastroju, a nawet zmiany ogólnoustrojowej odpowiedzi immunologicznej mogą wynikać z zaburzonego oczyszczania centralnego układu nerwowego. W świetle aktualnej wiedzy, dbanie o prawidłowe działanie tego układu jest istotnym elementem dbania o długowieczność.

A co ma sen do tego?

Układ glimfatyczny działa najwydajniej podczas snu, zwłaszcza w głębokich fazach snu wolnofalowego (NREM). Kiedy śpimy, układ ten sprząta nasz mózg po całodziennej aktywności. Pora snu czy zdolność do wchodzenia w sen głęboki ma wpływ na aktywność systemu glimfatycznego i wskazuje się, że nawet jedna nieprzespana noc może zaburzać jego działanie i prowadzić do nagromadzenia szkodliwego beta-amyloidu. (4)

Kiedy śpimy głęboko, w układzie nerwowym zmniejsza się lokalnie zużycie tlenu i następuje wzrost przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego. Ten proces praktycznie nie zachodzi w fazie czuwania ani płytkiego snu REM. Dlatego to sen głęboki jest kluczowy dla oczyszczania mózgu. (7)

Badania mogą sugerować, że układ glimfatyczny jest najwydajniejszy kiedy śpimy na boku. Tak to przynajmniej działa u myszy, bo nie znalazłam podobnego badania na ludziach. Pozycja ciała podczas snu ma mieć wpływ na ciśnienie i szybkość przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego. (8)

Co dla mnie jest niezwykle ciekawe, sen wywołany lekami anestezjologicznymi może pomagać lub szkodzić oczyszczaniu mózgu - w zależności od leku. Oznacza to, że być może powinniśmy stosować tylko jedną konkretną grupę leków do usypiania ludzi (szczególnie jeśli mają towarzyszące choroby neurologiczne), a inne powszechnie stosowane anestetyki (=leki usypiające) powinny być wykorzystywane tylko w wyjątkowych sytuacjach. To znów teoretyzowanie, bo badanie, na które się powołuję, było przeprowadzone na myszach. (9) Inne badanie głosi teorię (bliższą mojej standardowej edukacji) że żaden sen wywołany farmakologicznie nie może porównywać się ze snem fizjologicznym. (10)

Brak szerokich badań na ludziach wskazuje na to jak młoda jest to dziedzina medycyny.

Co ja robię z tymi informacjami?

Sen to dla mnie świętość, bo kiedy jestem niewyspana, nie mogę funkcjonować. Między bajki wkładam opowieści przedsiębiorców, że śpią po 4-5h.

Im więcej wiem o długowieczności, tym bardziej szanuję mój sen. Jako zupełnie świeża mama zapewniałam sobie 12h bycia w łóżku (co przekładało się na +/- 7-8h snu). Teraz, z roczniakiem, wystarcza ok. 9h.

Staram się chodzić spać o tych samych porach, moja sypialnia jest ciemna i chłodna, nie jem 3h przed snem. No i śpię na boku, ale to z przyzwyczajenia.

A prywatnie w teraźniejszości…

Mam czasem wrażenie, że świat social media młodzieży to zupełnie inna planeta i zaczynam się zastanawiać, czy to nie jest jedna z oznak starzenia się…

Na Tik Toku ostatnio panuje awantura, bo influencerzy zadali pytanie “czy gdybyś miał/a uratować przed śmiercią tylko jedno, to co byś wybrał/a: swoje zwierzątko czy cudze dziecko?”. Co jest bardzo niepokojące społecznie, duża grupa deklaruje, że wybrałaby swoje zwierzę, bo to przecież członek rodziny, a nie obcy bachor.

I nawet jeśli ktoś powie, że “to tylko komentarze” młodzieży, nie mające pokrycia w rzeczywistości (ale czy na pewno?) to sam fakt dzielenia się taką preferencją jest dla mnie znaczący. Abstrahując od przepisów prawa (które nakładają obowiązek pomocy innym ludziom, jeśli nie stanowi to dla nas zagrożenia) uważam, że ta sonda pokazuje trwające przemiany społeczne. Coraz trudniej nam nawiązywać kontakty z innymi ludźmi i dbać o te relacje, więc wybieramy relację bezpieczniejszą: ze zwierzęciem.

(1) https://pl.wikipedia.org/wiki/Układ_limfatyczny#Zadania_i_funkcjonowanie_układu_chłonnego

(2) https://www.science.org/doi/10.1126/scitranslmed.3003748

(3) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11183173

(4) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6261373

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4636982

(6) https://www.jneurosci.org/content/35/31/11034

(7) https://www.science.org/doi/10.1126/science.aax5440

(8) https://www.frontiersin.org/journals/integrative-neuroscience/articles/10.3389/fnint.2024.1349563/full

(9) https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aav5447

(10) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29344300/

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Jednocześnie AI wszedł do głównego nurtu dyskusji publicznej po uruchomieniu Chata GPT. Od ponad 3 lat używamy chata do wszystkiego, łącznie z analizowaniem naszych danych medycznych.

To ostatnie jest szczególnie modne. Według twórcy chata, przetwarza on setki milionów zapytań o zdrowie tygodniowo. (!) A ostatnio zostało ogłoszone stworzenie ChatGPT Health - specjalnej wersji czata dedykowanej medycynie.

Czy to remedium na niezaspokojone potrzeby zdrowotne, czy mała katastrofa z AI w roli głównej?

Remedium

Badania jasno wskazują: LLM-y (large language models, po ludzku: chaty AI) mają wysoką skuteczność/dokładność w stawianiu diagnoz. Ostatnie badanie sprzed miesiąca mówi o 94% dokładności algorytmu OpenAI o4-mini-high, w porównaniu do 38,5% u najlepszych studentów medycyny i 70,5% u lekarza chorób wewnętrznych. (1)

Spróbujmy zatem zastosować te same standardy sprawdzania wiedzy u ludzi, jak u chatów: każmy LLM-om zdawać lekarskie egzaminy końcowe. Zdany egzamin gwarantuje dyplom i prawo wykonywania zawodu.* Jak AI-owi poszło zdawanie amerykańskich egzaminów lekarskich? Według badania z grudnia 2025: decydowanie lepiej niż niejednemu studentowi. Większość modeli dostałaby dyplom lekarza, a model Deep Seek osiągał skuteczność od 84 do 93%. (2)

No tak, ale przecież lekarze mają tzw. human touch i nie da się zastąpić empatii w kontakcie człowiek-człowiek… Czyżby? Badanie z 2023 roku mówi o tym, że odpowiedzi chata są oceniane przez pacjentów jako prawie 10x bardziej empatyczne! (3) Ja sama dobrze pamiętam opowieść prezeski organizacji pacjenckiej, z którą miałam przyjemność prowadzić wywiad nt. doświadczeń z korzystania z AI. “Zadawałam chatowi mnóstwo pytań o chorobę, aż w końcu przeprosiłam, że tyle pytam. Chat odpowiedział: <nic nie szkodzi, po to tu jestem.> Wtedy zdałam sobie sprawę że nigdy nie usłyszałam czegoś podobnego od lekarza.” To niestety nie jest dobre świadectwo o lekarzach, choć mam nadzieję, że wynika z permanentnego braku czasu, a nie z ludzkiej niechęci.

Czy zatem możemy używać naszego własnego, dostępnego 24/7, lekarza w telefonie/komputerze, i leczyć się (prawie) sami?

Katastrofa

W medycynie, aby jakakolwiek technologia/ lek/ procedura diagnostyczna/ procedura lecznicza została przyjęta do powszechnego stosowania, musi mieć udowodnione bezpieczeństwo i skuteczność działania. To duży minus jeśli myślimy o szybkim wprowadzaniu przełomowych technologii, ale jeszcze większy plus, jeśli naszym nadrzędnym celem jest realna pomoc pacjentowi bez ryzykowania jego zdrowia. Godzimy się na to, żeby rozwój medycyny był wolniejszy, w imię większego bezpieczeństwa.

LLM-y nie są zaakceptowaną medycznie technologią. Prawnie nie wolno z nich korzystać w celach diagnozy i leczenia, bo nie posiadają certyfikacji jako wyrób medyczny - czyli między innymi informacji o tym jak bardzo możemy być pewni (albo niepewni), że odpowiedzi są bezpieczne i miarodajne. I choć jest sporo badań na temat skuteczności stawiania diagnoz przez LLM-y, jest też sporo badań na temat niebezpieczeństw z nimi związanych.

Na przykład badanie z czerwca 2025 mówi o tym, że chaty generowały od 22% do 43% problematycznych/niepełnych odpowiedzi, a aż 5-13% odpowiedzi zawierała niebezpieczne zalecenia. (4) Inne badanie mówi o 42% odpowiedzi prowadzących potencjalnie do średniego uszczerbku na zdrowiu, a 22% odpowiedzi prowadzących potencjalnie do śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. (5). Jeśli takie zalecenia zostaną przeczytane przez osobę bez wykształcenia medycznego, to jest duże prawdopodobieństwo, że zostaną wdrożone w życie. Chat wypowiada się z poziomu autorytetu, wie jak utrzymać nasze zaangażowanie na podstawie poprzednich konwersacji, a bez wiedzy specjalistycznej nie jesteśmy wstanie krytycznie tych odpowiedzi ocenić.

I tak się niestety dzieje. Media co jakiś czas donoszą o przypadkach utraty zdrowia lub życia przez złe odpowiedzi chata i wdrażanie ich w życie. 60-latek na podstawie porad dotyczących diety udzielonych przez chata skończył na SORze (szpitalny oddział ratunkowy) z paranoją i halucynacjami, bo przyjmował toksyczną substancję poleconą przez chata i zakupioną w internecie. (6) 37-letni ojciec dwójki dzieci zbagatelizował swoje objawy uspokojony przez chata, żeby po kilku miesiącach dowiedzieć się o 4 stadium agresywnego nowotworu. (7) Rodzice chłopca, który popełnił samobójstwo, pozwali OpenAI twierdząc, że chat go do tego samobójstwa nakłonił. (8) Chatboty są na tyle przekonujące, że ukuto nową frazę na określenie zaburzeń psychiatrycznych przez korzystanie z AI - psychoza chatbotowa. (9)

Dlaczego zatem ChatGPT Health (pomimo już i tak ogromnego korzystania z pomocy chatów w kwestiach zdrowotnych przez pacjentów) to nie jest dobry pomysł? Bo może wprowadzić pacjentów w błąd pozwalając myśleć, że to inna, bezpieczniejsza, dedykowana diagnozowaniu i leczeniu wersja czata. I nawet jeśli jest lepsza w sprawach medycznych od zwykłego czata, to nadal nie ma certyfikacji. A to znaczy, że nadal nie możemy być pewni jej odpowiedzi. I że część odpowiedzi będzie niebezpieczna, a nawet potencjalnie zagrażająca życiu Jak wielu pacjentów będzie miało tego świadomość? Niestety obstawiam, że niewielu. Szczególnie jak w nazwie czata będzie widniał dopisek “Health”.

Co ja robię z tymi informacjami?

Przede wszystkim - jestem gorącą entuzjastką AI w medycynie. W końcu współzakładałam i prowadzę Koalicję AI i innowacji w zdrowiu. Mam jednak kilka swoich reguł:

• jeśli AI ma diagnozować i leczyć, to zawsze sprawdzam: czy ma certyfikację jako wyrób medyczny, jaką ma udowodnioną skuteczność i na jakich danych był trenowany. Te 3 rzeczy są kluczowe, aby ocenić wiarygodność algorytmu. Jeśli algorytm dostanie ode mnie przysłowiowe 3xTAK, to jego użyteczność może poprawić jakość opieki medycznej o kilka rzędów wielkości. AI w zdrowiu to ogromny przełom, ale trzeba do niego podchodzić z głową.

• jeśli AI nie ma certyfikacji - tak jak w przypadku LLM - to każda odpowiedź chata musi być przeze mnie zweryfikowana w standardowych źródłach. To absolutna podstawa i zalecam tak robić przy wszystkich odpowiedziach chata, nie tylko medycznych. Mimo istotnej poprawy, chaty nadal dużo halucynują (w zasadzie w prawie każdej odpowiedzi można znaleźć jakąś bzdurkę)

• przy korzystaniu z czata pamiętam też, żeby nie dzielić się z nim żadnymi danymi wrażliwymi. Oprócz tego, że nie jest to certyfikowany wyrób medyczny, jest wytworem ze Stanów. A w Stanach mają zupełnie inne podejście do danych (choć to temat na osobną notkę). RODO jednak chroni Europę.

A prywatnie w teraźniejszości…

Do tej notki zainspirowały mnie komentarze osób pod artykułami z moimi wypowiedziami. Ostatnio o AI w zdrowiu zrobiło się głośno właśnie przez ChataGPT Health (który nota bede nie jest jeszcze w Europie dostępny) i w związku z tym udzieliłam kilku wywiadów. Artykuły te pojawiły się m. in. w TVN24, Polskiej Agencji Pracowej, Polskim Radio, Radio Eska, XYZ i innych.

Część komentarzy pod artykułami brzmiały: “nie blokujcie AI w zdrowiu!”, “Europa jak zwykle w tyle!”, “i dobrze, niech chat zastąpi lekarzy!”, “chat mnie dobrze zdiagnozował”.

I teraz nie wiem czy cieszyć się, że narracja pozytywna wokół AI zastępuje irracjonalny strach przed tym, że AI przejmie władzę nad światem, czy smucić, że idziemy w drugą skrajność?

*W Polsce trzeba jeszcze odbyć 1-roczny staż.

**Podaję dokładne daty badań bo skuteczność LLM-ów zmienia się miesiąc po miesiącu. Po ich rozwoju widać tempo wykładnicze.

(1) https://www.frontiersin.org/journals/medicine/articles/10.3389/fmed.2025.1709413/full

(2) https://www.nature.com/articles/s41598-025-31010-4

(3) https://jamanetwork.com/journals/jamainternalmedicine/fullarticle/2804309

(4) https://arxiv.org/pdf/2507.18905

(5) https://qualitysafety.bmj.com/content/34/2/100

(6) https://www.acpjournals.org/doi/10.7326/aimcc.2024.1260

(7) https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/health-fitness/health-news/chatgpt-missed-his-cancer-symptoms-irish-dad-now-at-stage-four-know-the-warning-signs-that-could-save-your-life/articleshow/123626567.cms

(8) https://en.wikipedia.org/wiki/Raine_v._OpenAI

(9) https://en.wikipedia.org/wiki/Chatbot_psychosis

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Bo mimo tego, że social media w nazwie mają “social” to w mojej ocenie dziś powinny nazywać się “anti-social”. Są one w XXI wieku tym, czym papierosy były w XX wieku - używką dostępną dla każdego, z potężną, pozytywną narracją, mimo ich negatywnego wpływu na nasze zdrowie przy niewłaściwym z nich korzystaniu. Uzależnienie od social mediów (SM), które wygląda przecież tak niewinnie, może prowadzić do wycofywania się z życia i od jakichkolwiek wartościowych w życiu doświadczeń. A osób potencjalnie uzależnionych może być ogrom - bo z SM korzysta 5,6 miliarda osób średnio przez 2,5h dziennie. (9) (10)

To krytyczne dla longevity, bo zdrowie psychiczne jest jednym z filarów pozwalających nam na długowieczność. Mogę nawet zaryzykować stwierdzeniem, że filarem najważniejszym - bo po co żyć 120 lat, kiedy nie cieszymy się życiem?

Papierosy XXI wieku

Metaanaliza 100 badań z setką tysięcy pacjentów mówi jasno: Korzystanie z social mediów jako takie słabo wiąże się z ryzykiem depresji i niepokoju. Natomiast nałogowe korzystanie z social mediów wpływa na depresję, niepokój, bezsenność i ogólnie obniżony stan emocjonalny. Co więcej, ta konkretna metaanaliza potwierdza kierunkowość: wyjściowy poziom korzystania z social mediów predykcyjnie przewidywał wzrost objawów depresyjnych w przyszłości, podczas gdy odwrotna zależność (poczucie depresji wpływające na późniejsze zwiększenie używania SM) nie była statystycznie istotna. (1)

Jedno ze starszych badań na młodych dorosłych z US wskazuje, że zarówno czas spędzony na platformach jak i częstotliwość ich odwiedzania ma wpływ na rozwój depresji. Osoby spędzające najwięcej czasu na social mediach i osoby, które mają na swoim koncie największą liczbę wizyt na platformach miały odpowiednio 66% i 174% większe prawdopodobieństwo depresji w porównaniu do tych najrzadziej korzystających z social mediów, co przekładało się ogólnie na 3-krotnie większe ryzyko depresji u najaktywniejszych użytkowników. (2)

Inne badanie mówi o 3-krotnie większym ryzyku odczuwanej izolacji socjalnej u heavy-userów social mediów. (3)

Są również badania pokazujące, że zmniejszenie korzystania z social mediów ma zbawienny wpływ na nasze zdrowie. (4) Jak choćby badanie z 2025 roku, które wskazuje, że tygodniowy detox obniżył o 16% objawy niepokoju, o 25% objawy depresji i o 15% bezsenność u uczestników badania nadużywających social mediów. (5) Trzeba jednak wspomnieć, że takie badania mogą cierpieć na efekt placebo - osoby zmniejszające korzystanie z SM mogą oczekiwać, że będą mieć lepsze samopoczucie, i jest to samospełniająca się przepowiednia.

Mnóstwo jest w sieci też głośnych badań w kontekście obniżonego poczucia własnej wartości i atrakcyjności przez porównywanie się do “idealnych” (ale często nieprawdziwych) znajomych z social media. (6)

Negatywnym zjawiskiem szczególnie związanym z mediami społecznościowymi jest też FOMO (fear of missing out, lęk, że ominą nas interesujące wydarzenia). SM dostarczają nieustannego strumienia informacji o życiu innych, co u niektórych wywołuje stres, że sami nie uczestniczą w czymś atrakcyjnym. FOMO prowadzi do kompulsywnego sprawdzania powiadomień i bycia stale online, co zwiększa lęk i niezadowolenie. Przegląd literatury opisujący FOMO określił go wręcz jako formę problematycznego przywiązania do social mediów, powiązaną z szeregiem negatywnych doświadczeń, m.in. zaburzeniami snu, gorszym samopoczuciem, napięciem emocjonalnym oraz niepokojem. (7)

Nóż nie jest zły

Z drugiej strony można powiedzieć: SM to tylko narzędzie, a od nas zależy jak z niego skorzystamy. I są badania, które tę tezę wspierają: np. duża metaanaliza 141 badań z 2024 roku wskazująca na to, że sposób korzystania z SM jest kluczowy dla określenia wpływu SM na jednostkę. Są dowody na to, że aktywne udzielanie się na platformach (pisanie postów, komentarzy, bycie częścią grupy tematycznej) może się wiązać z lepszym samopoczuciem. Są duże metaanalizy, które wskazują, że negatywny wpływ SM na zdrowie jest znikomy. (8)

Kolejne badania wskazują, że social media mogą zmniejszać poczucie izolacji społeczej, szczególnie u osób na izolację narażonych. Zwiększają dostęp do sieci wsparcia i promują zaangażowanie w życie społeczności. (11)

Co naturalne, SM może nam pomóc w kontaktach z rodziną i przyjaciółmi, a wiemy z tej publikacji Celu22, że to jednoznacznie przekłada się pozytywnie na zdrowie. (12)

Nóż jednak jest zły

Dlaczego zatem jestem przeciwniczką social mediów w obecnym kształcie? Bo ich celem nie jest już wsparcie społeczności w poszerzaniu i utrzymywaniu sieci kontaktów. Od jakiegoś czasu platformy koncentrują się na tym, aby użytkownik spędzał jak najwięcej czasu na SM i zostawiał jak najwięcej danych. A żeby użytkowników zatrzymać, platformy stosują nieczyste zagrywki oparte o nauki neurobehawioralne, które w mojej ocenie dawno powinny być zakazane.

Platformy społecznościowe są projektowane w oparciu o tzw. projektowanie uzależniające. Wykorzystują one błędy poznawcze i mechanizmy biologiczne naszego mózgu, które wyewoluowały do przetrwania, a nie do filtrowania cyfrowego szumu.

Przykładowo, SM stosują mechanizmy zmiennego wzmocnienia znane np. z automatów hazardowych. Scrollując feed w aplikacji użytkownik nie wie, czy kolejny post będzie interesujący, zabawny, szokujący czy nudny, a ta nieprzewidywalność i losowość nagrody sprawia, że łatwo się wciągnąć. Raz na jakiś czas “wygrywa się nagrodę”, czyli trafia na ciekawą treść, co dostarcza wyrzutu dopaminy i utrwala nawyk przewijania dalej. Tak samo działa wysyłanie nam powiadomień - część jest interesująca (lajki, udostępnienia) a część to generyczne informacje z platformy. Właśnie dlatego musimy sprawdzić co to za powiadomienie.

Algorytmy AI platform są wyjątkowo skuteczne w umiejętnym podsuwaniu nam treści, bo mogą znać nas lepiej, niż my sami siebie znamy. AI analizuje nasz każdy mikroruch - jak długo patrzymy na zdjęcie, co i jak komentujemy, co i jak udostępniamy. Posuwają nam treści, które zresztą często są polaryzujące i wywołujące u nas skrajne emocje, bo utrzymują nas one dłużej przed ekranem, ale niekoniecznie są reprezentatywne dla świata ani nawet dla naszej bańki informacyjnej.

Badania neuroobrazowe pokazują też, że samo otrzymywanie lajków na portalach społecznościowych wywołuje aktywację tych samych obwodów mózgowych, które reagują na pierwotne nagrody (jak jedzenie) oraz na hazard czy substancje psychoaktywne. Z kolei znikające treści (jak np. 24-godzinne rolki) zmuszają do codziennego przeglądania aplikacji, aby nic nas nie ominęło - i wzmacniają efekt FOMO.

Samo zresztą scrollowanie oparte o nieskończone przewijanie (strona feed’u nigdy się nie kończy) eliminuje tzw. punkty zatrzymania, co zmniejsza nasze poczucie czasu spędzonego na platformie.

Rosnące dowody wskazują, że problematyczne używanie mediów społecznościowych (PSMU) spełnia kryteria uzależnienia na poziomie behawioralnym i neurobiologicznym. I choć pod względem klinicznym, uzależnienie od mediów społecznościowych nie jest jeszcze oficjalnie uznane w klasyfikacjach, środowisko badaczy już teraz zaproponowało konkretne kryteria diagnostyczne dla PSMU. (14)

Ile użytkowników może być uzależnionych? Różne badania pokazują różne dane. Jeśli chodzi o użytkowników platform zdjęciowych i shortsów, ponad 1/4 z nich może spełniać definicję uzależnienia. (15)

Co ja robię z tymi informacjami?

Od wielu lat śledzę badania nt. uzależniającego wpływu wielkich platform. Mimo pełnej świadomości zdradliwego wpływu social mediów, co kilka miesięcy łapię się na tym, że znów zaczynam bezsensownie scrollować.

Wiem, że “silna wola” nie wystarczy - dlatego świadomie nie instaluję platform na telefonie (z wyjątkiem Linkedina). Telefon nie ma też wstępu do sypialni.

Rozważam też zakup odpowiednika Nokii 3310 do codziennego używania. Czy ktoś z moich Czytelników zdecydował się na tak drastyczny krok?

A prywatnie w teraźniejszości…

Rozmawiałam z chatem AI o niekorzystnym wpływie platform na zdrowie psychiczne. Co ciekawe, odpowiedzi łagodziły negatywne wnioski z metaanaliz i badań, a podkreślały pozytywny aspekt korzystania z SM. Czy to przypadek, mój błędny research, czy świadome działanie twórców chata?

(1) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0165032724014265

(2) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4853817

(3) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5722463

(4) https://penntoday.upenn.edu/news/social-media-use-increases-depression-and-loneliness, https://guilfordjournals.com/doi/epdf/10.1521/jscp.2018.37.10.751

(5) https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2841773

(6) https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2025.1597241/full

(7) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8283615

(8) https://academic.oup.com/jcmc/article/29/1/zmad055/7595758

(9) https://www.statista.com/statistics/617136/digital-population-worldwide/

(10) https://www.statista.com/statistics/433871/daily-social-media-usage-worldwide/

(11) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7785056

(12) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11039377/

(13) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6121147

(14) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10251362

(15) https://news.web.baylor.edu/news/story/2023/baylor-researchers-explore-effect-instagram-tiktok-psychological-well-being, https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/cyber.2022.0117?url_ver=Z39.88-2003&rfr_id=ori%3Arid%3Acrossref.org&rfr_dat=cr_pub++0pubmed

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

W dużej części mojej pracy onkologicznej zajmowałam się jednak pacjentami, którzy byli leczeni od lat: mieli jedną, drugą linią leczenia, później remisję, wznowę, kolejną linię leczenia… i żyli. Bo choroba onkologiczna staje się chorobą przewlekłą, może być też chorobą wyleczalną. Ale pod jednym warunkiem: jeśli wykryjemy ją odpowiednio wcześnie.

Od lat szukamy “leku na raka”. Może powinniśmy z podobną siłą szukać sposobów na skuteczne przewidywania zachorowania na nowotwór zanim się pojawi, skoro zdecydowana większość nowotworów we wczesnym stadium jest wyleczalna?

Rozmawialiśmy już o tym czym jest profil ryzyka poligenicznego (= PRS) i w jaki sposób może pomóc nam oszacować ryzyko zdrowotne. Dziś wejdziemy głębiej w predykcję konkretnych chorób - onkologicznych i kardiologicznych - które budzą (słuszny) strach w społeczeństwie i oszacujemy, na ile PRS może nam indywidualnie pomóc we wczesnej predykcji. Część pierwsza dzisiejszej notki znajduje się tutaj: wystrzegaj się fatalizmu genetycznego. Zacznij od niej zanim przeczytasz dalej.

Rak piersi

Onkologia jest jednym z pierwszych pól, na których testowano użycie PRS w praktyce. Choroby nowotworowe dobrze się do tego nadają ze względu na dużą częstość występowania, znaczną rolę genetyki w niektórych nowotworach i istnienie programów badań przesiewowych, które potencjalnie można by usprawnić poprzez stratyfikację ryzyka.

W raku piersi np. mamy pojedyncze mutacje genetyczne, które są odpowiedzialne za powstawanie nowotworów - jak słynne BRCA1 czy BRCA2. Warto jednak wspomnieć, że mniejsza część nowotworów jest spowodowana tymi pojedynczymi mutacjami, dlatego krytyczne jest wyszukiwanie nowych metod predykcji tych raków.

Profil ryzyka poligenicznego w raku piersi radzi sobie nieźle - podstawowe badanie obejmujące prawie 200 tys. kobiet pokazuje, że analiza 313 wariantów genetycznych może pomóc nam określić 1% kobiet, które mają 4,37 razy większe ryzyko nowotworu niż średnia - a to się przekłada na prawie 33% ryzyka zachorowania na raka piersi w całym życiu. Kobiety z najniższego procenta miały ok. 5x niższe ryzyko niż średnia. To badanie (z 2019 roku) było porównywane z badaniem opublikowanym kilka dni temu, i nadal broni swoich wyników (1) (2)

Rośnie zainteresowanie wykorzystania PRS do personalizacji np. screeningu mammograficznego. Kobiety z wysokim profilem ryzyka mogłyby być badane częściej, a te z niższym profilem ryzyka - rzadziej. Powstał nawet finansowany przez UE program, który w rozkroku między badaniem klinicznym a praktyką kliniczną określa PRS u kobiet z kilkudziesięciu krajów. (3)

Ograniczeniem testu jest jego przeciętna czułość i swoistość (czyli upraszczając: skuteczność, a naukowo: AUC, wynoszące 0,63) a także niska wiarygodność w innych niż europejska populacjach*. Skuteczność PRS zwiększa się po uwzględnieniu innych danych o pacjencie (jak wiek, hormony czy styl życia) i tak czy inaczej jest wiarygodna klinicznie, więc nie widzę powodu, żeby tego testu nie stosować u indywidualnych pacjentów.

Rak prostaty

W raku prostaty PRS daje podobne wyniki. Skuteczność określania profilu ryzyka poligenicznego jest określana na 0,63, ze wzrostem do 0,74 po uwzględnieniu danych klinicznych. (4) PRS dla raka prostaty wykorzystano w badaniu BARCODE1 - 6 tys. mężczyzn miało określony profil ryzyka poligenicznego dla raka prostaty. 745 osób było w najwyższej grupie ryzyka i zaproszono ich do wykonania rezonansu magnetycznego. Spośród 468 przebadanych ostatecznie mężczyzn, 40% miało raka prostaty, a połowa z nich kwalifikowała się do leczenia**. Co istotne, badanie podkreśla że 70% z tych przypadków nie zostałoby wykrytych innymi metodami. (5)

Rak jelita grubego

Rak jelita grubego jest mocno powiązany ze stylem życia, ale sprawdza się, na ile profil ryzyka poligenicznego może nam pomóc w personalizacji standardowej profilaktyki. Badanie profilaktyczne - kolonoskopia - nie jest badaniem chętnie wykonywanym przez pacjentów, więc dostosowanie czasu i częstotliwości tego badania do faktycznego ryzyka nowotworowego wydaje się być game changerem. W jednym z badań określono, że to samo ryzyko dla kobiet i mężczyzn dzieli aż 24 lata! Innymi słowy, różnice w ryzyku genetyczno-płciowym przekładają się aż na 24 lata różnicy w zalecanym wieku startu badań. (6)

Jak czytamy jednak w oficjalnym komentarzu dużej organizacji zdrowotnej, standardowe wykonywanie PRS u pacjentów nie jest dziś opłacalne ekonomicznie w porównaniu ze standardowym przesiewiem (tj. kolonoskopią co 10 lat u wszystkich powyżej 50 r.ż.) (7)

Choroba wieńcowa, czyli np. zawał

PRS w chorobach kardiologicznych - bazując na badaniu z 200 tys. pacjentów - może w połączeniu z danymi klinicznymi dawać skuteczność (AUC) 0,80, co jest doskonałym wynikiem. Oznacza to, że możemy bardzo szybko, nawet w młodości, wyłapać 8% populacji, która ma ponad 3-krotne ryzyko choroby wieńcowej z dużą skutecznością. Takie ryzyko jest porównywalne do ryzyka związanego z pojedynczymi mutacjami genowymi, których u pacjentów czasem szukamy (jak hipercholesterolemia). (8)

Co jest absolutnie kluczowe, autorzy badania dowiedli, że złe predykcje genetyczne można zaadresować wczesną interwencją zdrowotną,- polegającą np. na zmianie stylu życia bądź na włączeniu farmakoterapii. (8)

Dostosowywanie farmakoterapii do profilu ryzyka poligenicznego nie jest zresztą czymś nowym. Już w 2017 roku pisano, że osoby będące z najwyższej grupy ryzyka chorób kardiologicznych wedle PRS mają aż dwukrotnie większe korzyści z przyjmowania statyn (= leków obniżających “zły” cholesterol). Mówiąc inaczej: pacjenci najbardziej genetycznie narażeni na zawał mieli najwięcej korzyści ze stosowania leków. To zdecydowanie oznacza, że nie powinniśmy być fatalistami genetycznymi. To oznacza też, że nowoczesna personalizacja farmakoterapii na podstawie genomu mogłaby już być dostępna dla dużej części populacji - dlaczego nie jest?

Co ja robię z tymi informacjami

Szykuję badania ryzyka poligenicznego dla rodziny. Rozumiem, że PRS nie opłaca się finansowo populacyjnie patrząc na zdrowie publiczne, ale na poziomie wydatków personalnych jednostki - trudno wyobrazić mi sobie lepszą inwestycję niż tę we własne zdrowie.

A prywatnie w teraźniejszości…

Dziś mamy imprezę z okazji roczku mojej córeczki. Mała oficjalnie wybierze swój dom z Hogwartu, ukochana ciocia przygotowała wszystkie rekwizyty. Walka jest zacięta, bo moje rodzeństwo należy do wszystkich czterech domów, każde do innego. Czyj dom wybierze moja córka? Zaraz się przekonamy!

…pozdrowienia dla wszystkich millenialsów wychowanych na Harrym Potterze…

*Ograniczenia w kontekście populacji w mojej ocenie nie powinny być blokerem do wprowadzania testu dla populacji europejskiej. Przecież i w standardowej medycynie mamy grupy pacjentów, które nie korzystają ze wszystkich dobrodziejstw nauki: doskonałym przykładem są kobiety w ciąży i w trakcie laktacji, które większości leków nie mogą przyjmować. Czy to blokowało nas przed wprowadzeniem leków dla populacji ogólnej?

**zmiany były określane jako średniego i wysokiego ryzyka, czyli nowotwór najpewniej był złośliwy.

(1) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6323553

(2) https://www.nature.com/articles/s41431-025-02003-8

(3) https://www.mypebs.eu/

(4) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1558767322001963

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7617604

(6) https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2810996

(7) https://blogs.cdc.gov/genomics/2020/02/24/should-polygenic-risk-scores

(8) https://www.genomicseducation.hee.nhs.uk/wp-content/uploads/2018/10/Khera-Genome-wide-polygenic-score-Nat-Genet-2018.pdf

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodżmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

…i to się musi zmienić. Rozmawiałam ostatnio z przyjaciółką, która jest ekspertką zdrowia metabolicznego, o jedzeniu i niejedzeniu śniadań. Ona, w przeciwieństwie do mnie, jest zwolenniczką rozbudzania układu pokarmowego od samego rana. Zainspirowała mnie do zrobienia głębokiej analizy dot. badań nad śniadaniem.

Najnowsze badania naukowe mówią jasno: śniadanie może być najważniejszym posiłkiem dnia. A ja zmieniam model swojego żywienia i staram się polubić śniadanie, bo może ono być krytyczne w dożyciu 22 wieku.

Liczba kalorii to nie wszystko

Moje niejedzenie śniadań wzięło się z osobistych preferencji, ale też z jednej metaanalizy z 2019 roku. Metaanaliza ta, bazując na 13 różnych badaniach, mówi jasno: osoby pomijające śniadania przyjmują średnio o 260 kalorii mniej w ciągu dnia niż osoby zjadające śniadanie. Badanie mówi wprost, że w kontekście kontroli wagi, zalecanie jedzenia śniadań może być niekorzystne. (1)

Z drugiej strony mamy metaanalizę z 45 badań obserwacyjnych, która twardo mówi: osoby pomijające śniadania mają 40-50% większe ryzyko otyłości, w tym otyłości brzusznej. (2) Osoby jedzące śniadania mogą prowadzić zdrowszy tryb życia, ale różne metaanalizy generalnie potwierdzają zwiększone ryzyko otyłości bez śniadań. (3)

Kolejne badanie wskazuje, że nawet jeśli zjadając śniadanie dostarczamy sobie średnio więcej kalorii, to mamy wyższe prawdopodobieństwo spontanicznej aktywności fizycznej, która może niwelować nadwyżkę kaloryczną. Co ciekawe, badanie to nie potwierdziło twierdzenia, że śniadanie zwiększa spoczynkową przemianę materii (4)

Nie potwierdzono także, że długotrwałe przyjmowanie lub nieprzyjmowanie śniadań ma wpływ na regulację hormonów głodu i sytości, co wskazuje, że nasz organizm może się przyzwyczaić do różnych modeli jedzenia. (5)

Jeśli patrzylibyśmy tylko i wyłącznie na średnią ilość przyjmowanych dziennie kalorii, najpewniej opłacałoby się nie jeść śniadań. Ale wiemy, że kalorie to nie wszystko.

Uważaj na rollercoaster hormonalny

Co zatem potwierdza się w wielu badaniach w kontekście śniadań? To, że ich pomijanie funduje nam słabszą regulację glikemii (co jest bardzo ważne, więcej o tym tutaj), gorszy profil lipidowy, zwiększone ryzyko chorób metabolicznych, kardiologicznych, a nawet większe prawdopodobieństwo zgonu. Oczywiście, jedzenie śniadania może być generalnie skorelowane ze zdrowszym trybem życia i może tłumaczyć część wyników (korelacja to nie kauzacja). Część badań nad śniadaniami obejmuje też osoby o niższym statusie socjo-ekonomicznym, a jak wiemy z tego artykułu, status wpływa na zwiększenie ryzyka zgonu. Jednakże niektóre tendencje powtarzają się w wielu różnych badaniach, toteż możemy być ich w miarę pewni.

Nie jedząc śniadania możemy sprawić, że nasze dobowe wahania glukozy we krwi będą wysokie, szczególnie jeśli pościmy do południa. Potwierdza to kilka dobrych badań. (4)(6) Jest to spójne z metaanalizą przeprowadzoną na 100 tysiącach pacjentów, która wskazuje, że pomijanie śniadań funduje nam 22% większe ryzyko cukrzycy, nawet po skorygowaniu wpływu wynikającego z masy ciała. Ryzyko wzrasta z każdym dniem bez śniadania osiągając 55% przy pomijaniu 5 śniadań w tygodniu. (7)

Co jeszcze (krótkoterminowo) rośnie jeśli nie jemy śniadań? “Zły” cholesterol i cholesterol całkowity. W ciągu kilku tygodni może wrosnąć średnio o 10 mg/dL, a zmiany pojawiają się już po dwóch tygodniach. (5) (8) Może być to powiązane z istotnym zwiększeniem ryzyka sercowo-naczyniowego: pomijanie co najmniej 3 śniadań w tygodniu funduje nam o 20% większe ryzyko nadciśnienia, nawet po skorygowaniu wskaźnika o inne czynniki ryzyka (jak palenie czy otyłość). (9) Metaanaliza obejmująca 200 tysięcy pacjentów obserwowanych średnio przez 17 lat wysnuwa jeszcze mocniejsze wnioski: poszcząc rano nie tylko mamy 21% większe ryzyko choroby sercowo-naczyniowej, ale też 32% większe ryzyko zgony z jakiejkolwiek przyczyny! (10)

Niektóre badania nad śniadaniami idą jeszcze dalej i wskazują na pogorszenie nastroju, wzrost hormonów stresu czy problemy z koncentracją przy pomijaniu śniadań. Możemy sami sobie rozregulować wydzielanie hormonów i neurotransmiterów, zaburzając dobowy rytm neuroendokrynny. Możemy pogorszyć swoją mikrobiotę, zwiększyć stan zapalny i zmniejszyć swoją fizyczną wydolność. Tak wynika z ostatniej metaanalizy 66 badań. (11) I choć zalecam dużą ostrożność w tak daleko idących wnioskach, szczególnie w badaniach obserwacyjnych nad stylem życia, pewne zależności się powtarzają.

Co to znaczy: śniadanie?

Jak już przekonałam samą siebie, że muszę zmienić swoje nawyki żywieniowe, zaczęłam się zastanawiać: co to znaczy śniadanie? Czy muszę jeść zaraz po przebudzeniu, czy mogę siąść do stołu np. 2 godziny później?

Fizjologicznie hormon pobudzający apetyt osiąga szczyt o 8 rano, a hormon poprawiający wrażliwość insulinową - o 11. Co więcej, spożycie wczesnego śniadania aktywuje ekspresję genów zegarowych (np. kompleks CLOCK, BMAL1, RORa) oraz procesy metaboliczne dostosowane do dziennej fazy aktywności. Wczesne jedzenie śniadania wychwytuje te poranne rytmy hormonalne, sprzyjając efektywnemu wykorzystaniu glukozy, lepszej wrażliwości na insulinę oraz mniejszemu magazynowaniu tłuszczu. Jednym z mechanizmów tych efektów jest zwiększenie sekrecji hormonów takich jak GLP-1, które możecie kojarzyć jako najmodniejszy lek w zachodnim świecie. (12)

W badaniu na 35 tysiącach osób potwierdzono, że im wcześniej zjedzone śniadanie, tym lepiej. Osoby jedzące o 5:45 i 7:00 rano miały o 12% mniejsze ryzyko zgonu, a Ci jedzący o 8:00 - 6% mniejsze ryzyko zgonu (chociaż ten ostatni wynik był blisko błędu statystycznego) w stosunku do jedzących o 10:00. Inne badanie mówi o tym, że każda godzina opóźnienia śniadania skutkowała ok. 10% zwiększeniem ryzyka zgonu. (13) W medycynie takie dramatyczne, liniowe zależności często nie potwierdzają się w kolejnych badaniach, niemniej pokazuje to pewną tendencję.

Co ja robię z tymi informacjami?

Właśnie jestem w trakcie zmiany swoich nawyków. Stopniowo przekładam śniadanie na wcześniejszą godzinę. Staram się je komponować z moich ulubionych tzw. superfoods, czyli z jogurtów niesłodzonych, orzechów i nasion, awokado, oliwy extra virgin, owoców jagodowych. Jak jestem leniwa, to wrzucam miarkę białka i trochę orzechów do skyru i to jest moje śniadanie.

Jednocześnie pamiętam, żeby nie stworzyć nowego ryzyka niwelując ryzyko śniadaniowe. Nigdy nie miałam problemu z nadwagą, ale (jak każdy) starzeję się - dlatego pilnuję codziennej kaloryczności i jakości posiłków.

A prywatnie w teraźniejszości…

Jako że część mojej rodziny obchodzi święta wedle kalendarza juliańskiego, w tym tygodniu obchodziliśmy drugie święta. Tym razem spokojniej i w mniejszym gronie. Polecam każdemu - dzięki temu mamy prezenty gwiazdkowe dwa razy w roku!

(1) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30700403

(2) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1871403X19305472?via%3Dihub

(3) https://www.mdpi.com/2072-6643/13/1/272

(4) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4095658

(5) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7304383

(6) https://www.nature.com/articles/s41598-023-43957-3

(7) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30418612

(8) https://www.frontiersin.org/journals/endocrinology/articles/10.3389/fendo.2023.1256899/full

(9) https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2022/7245223

(10) https://www.mdpi.com/2308-3425/6/3/30

(11) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0271531725000946

(12) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10528427

(13) https://www.nature.com/articles/s43856-025-01035-x

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Mam członka rodziny, który jak widzi mnie ćwiczącą, zazwyczaj komentuje: “no i po co tak się męczyć?” albo “jak masz zachorować to zachorujesz”. I choć wiem, że komentarze te wynikają z troski, to nie są zbyt dopingujące. Ich przekaz jest taki: nieważne, co robisz, Twój los jest zapisany w genach. Więc po co walczyć? Czy jest sens wdrażać kolejne działania ukierunkowane na długowieczność, skoro z genetyką i tak nie wygramy?

A może wygramy?

Nature vs. nurture

Mamy świetne badania na temat niektórych aspektów zdrowotnych w kontekście genetyki a środowiska. Wiemy na przykład (po zbadaniu 1000 bliźniąt) że znacząco przeceniamy wpływ genetyki na metabolizm. Dużo większe znaczenie mają elementy ze “środowiska indywidualnego”, jak np. mikrobiom. (1) Czyli nie tylko genetyka ma wpływ na efekty naszej diety. Największy wpływ na metabolizm mają nasze codzienne wybory.

Z drugiej strony są parametry takie jak Lp(a) (podobna do “złego” cholesterolu, więcej o tym tutaj) które są uwarunkowane głównie genetycznie i mamy na nie niewielki wpływ.

Niektóre choroby psychiatryczne, takie jak schizofrenia, mają mocny komponent genetyczny. Dziedziczność schizofrenii szacuje się aż do 81% i nawet jeśli dziecko obciążone genetycznie wychowują rodzice adopcyjni (czyli potencjalnie eliminujemy niekorzystny czynnik środowiskowy), dziecko to ma 6-10 razy większe ryzyko zachorowania niż populacja ogólna (2)

Wreszcie od lat badamy genetycznie choroby onkologiczne. Choć w ostatnich latach na popularności zyskuje teoria metabolicznego podłoża chorób onkologicznych, (3) wiemy o konkretnych genach, które wprost przekładają się na choroby nowotworowe. Jak np. mutacja w genie BRCA1, która u 60% nosicielek mutacji doprowadzi do raka piersi - w porównaniu do 13% w ogólnej populacji (4)

Na pytanie czy ważniejsze są geny, czy środowisko, odpowiem: w większości przypadków jednak środowisko, szczególnie, że ma ono wpływ na “włączanie” i “wyłączanie” genów (= epigenetyka). Jednocześnie bardzo ważne jest, aby nie ignorować genów - dostarczają one mnóstwo informacji mogących nam pomóc dożyć 22 wieku. Szczególnie że nowoczesna medycyna jest coraz bliżej zrozumienia tej enigmy, jakim jest ludzki genom.

Profil ryzyka poligenicznego

Są choroby, które wprost wynikają z pojedynczej mutacji genetycznej, jak np wspomniany wcześniej rak piersi i gen BRCA1. Wykrycie takich felernych genów jest stosunkowo proste i jest uznane w praktyce klinicznej. Dziś w Polsce standardem jest ocena pojedynczych mutacji genetycznych np. przed wdrożeniem określonego, drogiego leczenia.

Problem się pojawia, kiedy za daną chorobę odpowiada kombinacja tysięcy małych zmian w tysiącach różnych miejsc na genomie. A tak najczęściej bywa.

W czasach AI i big data to jednak coraz mniejszy problem. Rozwija się właśnie nowy sposób oceny ryzyka genetycznego: profil ryzyka poligenicznego, polygenic risk score (PRS). Pozwala on ocenić tysiące wariantów DNA łącznie. I choć indywidualne warianty DNA zazwyczaj mają znikomy wpływ na rozwój choroby, to kombinacja tysięcy określonych wariantów może do takiej choroby prowadzić.

Możemy zatem już w dniu narodzin określić u noworodka ryzyko rozwoju pewnych chorób, jak choroby kardiologiczne, onkologiczne czy neurologiczne, i przeciwdziałać im z podwójną mocą u osób, które są najbardziej chorobą zagrożone. W Stanach taki profil oceniany jest nawet u zarodka i dopuszczone jest wybieranie zarodka do implantacji na podstawie takiego ryzyka - co może skutkować ogromnymi konsekwencjami dla całych społeczeństw, o czym pisałam tutaj. (5)

Rząd Wielkiej Brytanii również widzi ogromny potencjał w ocenie ryzyka poligenicznego. Określa go mianem predykcji ryzyka nowej generacji, a program Our Future Health zakłada przebadanie 5 milionów osób pod względem PRS. (6)(7)

To nie diagnoza

Jak powstaje profil ryzyka poligenicznego? W uproszczeniu: najpierw trzeba zbadać genom tysięcy osób zdrowych i z określoną chorobą. Później trzeba poszukać wariantów genetycznych i ich kombinacji, które są wspólne dla grupy osób chorych, ale różnią się od osób zdrowych. Następnie trzeba określić które warianty genetyczne faktycznie mają wpływ na chorobę, a które są tylko przygodnym znaleziskiem. Takie badanie nazywa się GWAS, czyli Badanie Asocjacji Całego Genomu. Następnie porównujemy warianty genetyczne u naszego pojedynczego pacjenta do wariantów chorobowych wykazanych w badaniu GWAS. Otrzymujemy wynik, który mówi o ryzyku rozwoju choroby.

To bardzo ważne aby pamiętać, że wynik PRS nie jest diagnozą. To, co otrzymujemy, to coś w rodzaju pomiaru genetycznej podatności, czyli pomiaru tego, na ile nasze warianty genowe są podobne do wariantów genowych badanej wcześniej grupy pacjentów chorych. I nawet jeśli jesteśmy w najwyższym procencie ryzyka rozwoju choroby, nie oznacza to, że na pewno będziemy chorzy. Tym bardziej jeśli jesteśmy na najniższym procencie ryzyka rozwoju choroby, nie oznacza to, że na pewno będziemy zdrowi.

Załóżmy zatem, że jesteśmy w najwyższym 1% ryzyka zachorowania na raka piersi. Jakie realne ryzyko zachorowania to dla nas oznacza? W przypadku raka piersi - bardzo duże, bo prawie 33%. W porównaniu do ryzyka populacyjnego (13%) to prawie 3x więcej! (9)

Wynik ryzyka poligenicznego nie oznacza zatem diagnozy, tylko większą lub mniejszą skłonność do zachorowania - w zależności od środowiska, stylu życia czy po prostu szczęścia/pecha. Mając jednak informację, że jesteśmy w najwyższych procentach ryzyka określonych chorób, możemy podjąć mocniejszy wysiłek w kontekście zapobiegania tym chorobom: np. w przypadku raka piersi wcześniej zacząć i częściej przeprowadzać badania mammografii/USG piersi. To idealny przykład na zindywidualizowanie profilaktyki, a także wykorzystanie informacji genetycznej na naszą korzyść.

To się nie opłaca (finansowo)

Mamy takie świetne narzędzia, dlaczego nie wykorzystamy ich na całej populacji? Powodów jest kilka. Najważniejszym z nich jest ograniczona czułość i swoistość w stosunku do ceny. Nadal wiele osób z najniższego % ryzyka zachoruje, a wiele osób z najwyższego % ryzyka będzie zdrowa. I nawet jeśli kombinacja PRS z danymi klinicznymi osiąga często wyższą czułość i swoistość niż same dane kliniczne, to koszt sekwencjonowania genomu i obliczania PRS jest zbyt wysoki, aby finansować go ze środków publicznych dla całej populacji. (10)

PRS dla indywidualnego pacjenta nie jest też dzisiaj standardem klinicznym. Brakuje nam dużych, randomizowanych badań które udowodnią, że używanie wyniku PRS w podejmowaniu decyzji diagnostyczno-leczniczych wpływa na redukcję śmiertelności. Nie ma też określonego punktu odcięcia kiedy powinniśmy zacząć intensywniej z pacjentem działać - czy jest to najwyższy 1% ryzyka? Najwyższe 10% ryzyka? A może wszyscy pacjenci w górnej połowie ryzyka?

Dodatkowo, PRS PRS-owi nie równy. Dla różnych chorób mamy różną czułość i swoistość PRS, potwierdzoną bardziej lub mniej wiarygodnymi dowodami. W drugiej części tego tematu omówimy sobie część chorób onkologicznych, kardiologicznych czy neurologicznych.

Co masz zrobić z tymi informacjami?

Kolejny raz - miej oczy otwarte, bo zaawansowana profilaktyka może być dostępna, ale jeszcze nie wprowadzona na szeroką skalę. Jeśli ciekawi Cię Twoja genetyka, możesz zrobić sobie testy, zarówno pojedynczych genów, jak i cały profil ryzyka poligenicznego. Zawsze jednak rób je pod kontrolą lekarza. Interpretacja tych wyników bywa podstępna.

A prywatnie w teraźniejszości…

Uwielbiam jeździć na nartach, choć jest to sport wysoce kontuzjogenny. Udało mi się trochę pobawić w zeszłym roku i byłam świadkiem zabawnej sytuacji. Na stokach są bary, w których można kupić kawę i przekąski, i zazwyczaj narciarze i snowboardziści zostawiają narty i snowboard przed wejściem, czasami na śniegu. Otóż jedna deska snowboardowa leżała niezabezpieczona przodem do stoku. Ktoś przypadkiem ją zahaczył, a ta poleciała sama w dół stoku i do zbiornika wodnego. Tak więc polecam odpowiednio zabezpieczać sprzęt narciarski odpoczywając na cappuccino, bo można zepsuć sobie wakacje…

(1) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8265154/#F3

(2) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7465115/

(3) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3941741/

(4) https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics/brca-fact-sheet

(5) https://mynucleus.com/ivf

(6) https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5f6b06a9d3bf7f723ad68ccc/Genome_UK_-_the_future_of_healthcare.pdf

(7) https://ourfuturehealth.org.uk/news/genomics-plc-to-generate-polygenic-risk-scores-for-our-future-health/

(8) https://www.nature.com/articles/s41431-025-01931-9

(9) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6323553

(10) https://blogs.cdc.gov/genomics/2020/02/24/should-polygenic-risk-scores

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

W związku z tym dziś nie mam dla Ciebie nowej notki, ale za to przypominam tą jedną kluczową: o najlepszym leku świata. Notka jest sprzed pół roku, ale zawiera jedną z najważniejszych porad dla długowieczności. Jeśli ją znasz, warto ją sobie przypomnieć; a jeśli nie, koniecznie przeczytaj.

Do usłyszenia w Nowym Roku!

*Święta poszły dobrze, jedzenia i krzeseł nie zabrakło, a mi (o dziwo) udało się być dobrą gospodynią.

Gdybym Ci powiedziała, że jest dostępny lek, który zmniejsza ryzyko śmierci 4-krotnie (i doda Ci kilka lat życia, nawet w zaawansowanym wieku), chciał(a)byś go stosować? A gdyby tabletka była trudna do przełknięcia i gorzka? A gdyby ten lek miesięcznie kosztował średnią pensję? A gdyby sprawiał, że zasypiamy na pół godziny po jego zażyciu?

Jak myślisz, co mogłoby Cię powstrzymać przed wzięciem takiego leku?

Ja wiem: ignoracja.

Tysiące dostępnych badań laboratoryjnych. Dziesiątki tysięcy możliwych procedur medycznych (dokładnie 87 tysięcy wg kodów ICD10). 38 milionów dokumentów naukowych w Pubmedzie. (1) Niezliczona ilość porad zdrowotnych, influencerów medycznych i niemedycznych, mnóstwo obietnic długowieczności.

W tym całym medycznym chaosie informacyjnym istnieje jedna interwencja zdrowotna, która ma nie tylko wysoką skuteczność w wydłużaniu życia w zdrowiu, ale ma też za sobą szereg porządnych badań naukowych.

To dość nietypowe dla interwencji z obszaru longevity, bo trudno zapewnić silne dowody naukowe dla wydłużenia życia do 120 lat - w medycynie opartej na dowodach, evidence based medicine, lubimy opierać się na tzw. randomizowanych, kontrolowanych badaniach klinicznych (randomized control trials, RCT). Przeprowadzenie takiego badania wymagałoby zaangażowania dużej liczby ludzi, którzy byliby obserwowani na bieżąco przez 120 lat. Oczywiście osobno dla każdej interwencji medycznej. A najlepiej byłoby mieć co najmniej kilkanaście takich badań dla każdej interwencji, aby móc z nich zrobić metaanalizę. To duże wyzwanie, które co prawda jest podejmowane przez różne środowiska naukowe, ale czekając bezczynnie na wyniki takiego badania możemy nie dożyć jego końca.

Jest jednak jedna interwencja, o której już dziś wiemy, że może ponad 4-krotnie zmniejszyć ryzyko zgonu - i to bez znaczenia o jakim powodzie zgonu mówimy. I jeśli miał(a)byś zapamiętać jeden tylko temat z całego Celu22, to wydanie jest tym złotym tematem.

Tytułowym lekiem nie jest tabletka, a wysoki poziom wydolności fizycznej wyrażony za pomocą MET, tudzież VO2 max.

MET, czyli metabolic equivalent of task, to obiektywna miara wydatkowania energii w odniesieniu do masy ciała i czasu. VO2 max, czy też maximal aerobic capacity (MAC), pułap tlenowy, to maksymalna ilość tlenu, którą organizm może zużyć w trakcie wykonywania ćwiczeń fizycznych. Wskaźniki te w inny sposób określają różne miary tego samego zjawiska - sprawności krążeniowo-oddechowej.

W badaniu z 2022 roku przeanalizowano 750 tysięcy osób z różnych grup wiekowych oceniając ich sprawność za pomocą wskaźnika MET (2). Okazało się, że grupa najsprawniejszych miała ponad 4-krotnie niższe ryzyko zgonu z jakiegokolwiek powodu niż grupa najmniej sprawnych. Mówimy tu średnio o 6 latach życia, które dostajemy w prezencie. Nie wspominając o zwiększonym komforcie życia wynikającym z mobilności, również na starość.

Jako że było to badanie retrospektywne (obserwacja pacjentów wstecz), możliwe było pomylenie przyczyn ze skutkami (czy niska sprawność wynikała z chorób, czy choroby z niskiej sprawności?). Dlatego badacze m. in. wyodrębnili podgrupy z i bez obciążeń zdrowotnych. Wyniki w podgrupach były bardzo podobne.

Dla 50% zmniejszenia ryzyka zgonu w grupie 80-latków wystarczyło osiągać 7.0 METs - czyli mniej więcej tyle, ile potrzebujemy do wchodzenia po schodach (i nieznacznie więcej niż liczba METs, którą potrzebujemy do aktywnego uprawiania seksu)(3). Taki wskaźnik MET dawał grupie powyżej 70 lat średnio prawie 3 lata życia więcej.

Ćwiczenia lepsze niż farmakologia

Jeśli miał(a)byś zmienić jedną rzecz w swoim życiu, zacznij ćwiczyć. Ta interwencja zdrowotna ma najsolidniejsze podstawy naukowe gwarantujące wpływ na długowieczność (4) (5) (6). Brak ćwiczeń może być mocniejszym predyktorem śmierci niż palenie papierosów, nadciśnienie czy wysoki poziom cholesterolu (6) więc jeśli dbasz o swoje zdrowie, a nie ćwiczysz, to nie dbasz o swoje zdrowie. Co więcej, pojedyncze badania naukowe sugerują, że interwencję medyczną polegającą na wdrożeniu ćwiczeń fizycznych można porównywać do interwencji polegających na podawaniu leków. I może być bardziej skuteczna - przynajmniej w kontekście choroby wieńcowej, udaru czy stanu przedcukrzycowego (7). Wydaje się zatem, że tytułowy lek jest lepszy niż tabletka.

Uścisk dłoni jako biomarker

Powyższe badania dotyczą sprawności krążeniowo-oddechowej. Inną kategorię badań stanowi badanie wpływu siły mięśniowej na ryzyko zgonu.

Siłę mięśniową najłatwiej i najszybciej zmierzyć wykonując uścisk dłoni. Gest ten, w wielu kulturach będący podstawą interakcji społecznych, może nas skutecznie informować o stanie naszego zdrowia. Na tyle skutecznie, że w Lancecie sugeruje się nazwanie go jednym z biomarkerów starzenia się. (10)

Jedno z badań analizujących prawie 150 tysięcy ludzi donosi, że zmniejszenie siły mięśniowej o każde 5kg skutkuje zwiększeniem ryzyka śmierci o 16%. (8) Metaanaliza przeprowadzona na badaniach o łącznej liczbie prawie 2 milionów uczestników mówi nam o 30-40% mniejszym ryzyku zgonu u osób o dużej sile mięśniowej. Uścisk dłoni był lepszym predyktorem śmierci niż wartości ciśnienia tętniczego (9)

Jeśli mówimy o najstarszej grupie wiekowej - powyżej 90 lat - siła uścisku dłoni jest jeszcze ważniejsza. W badaniu z 2024 roku czytamy, że najsłabsi uczestnicy mieli 27% większe, a najsilniejsi o 31% mniejsze ryzyko zgonu niż średnia (11)

Co ciekawe, siła mięśniowa we wspomnianej wcześniej metaanalizie (9) nie była skorelowana z ryzykiem upadków. To oznacza, że oprócz sprawności krążeniowo-oddechowej i siły, mamy jeszcze inne aspekty sprawności fizycznej, jak np. równowaga, które mogą być niemniej ważne dla wydłużania życia w zdrowiu.

Małe cele, duża zmiana

Wiemy już, że zanim wprowadzimy farmakologiczne i inwazyjne interwencje medyczne służące utrzymaniu zdrowia jak najdłużej, powinniśmy zadbać o fundamenty. Jednym z takich fundamentów jest sprawność ruchowa. Jak zatem ćwiczyć? Ile razy? Jak długo? Jak to mierzyć? Słynne 150 minut aktywności aerobowej o średniej intensywności tygodniowo jest dobrym początkiem i ma solidne dowody naukowe potwierdzające swoją skuteczność. Jeśli jednak gramy o 120 lat, to 150 minut tygodniowo będzie niewystarczające.

O tym jak ćwiczyć i - przede wszystkim - jak się zmotywować do ćwiczeń będę pisać w następnych wydaniach Celu22. Nie czekajcie na to, tylko już od dzisiaj spróbujcie wpływać na swoje nawyki. Ja zaczynałam od 5 minut jogi dziennie (serio, tylko 5 minut!) i bardzo polecam taki cel jako punkt wyjściowy. Bardzo ważne jest zbudowanie wewnętrznego przekonania, że jest się “osobą ćwiczącą”. I że jest to norma społeczna.

Ciekawostka: badanie obejmujące 750 tysięcy uczestników miało niemałe wyzwanie związane z analizą dokumentacji medycznej tylu osób. Zastosowano więc sztuczną inteligencję, w tym duże modele językowe (LLM). Zauważam, że w nowszych badaniach analizuje się większą liczbę uczestników badań niż w starszych badaniach - z pewnością jest to związane z rozwojem technologii do analizy danych.

A prywatnie w teraźniejszości…

Moja siostra wydała kolejną książkę, tym razem w j. polskim. Przeraża mnie czasem, kiedy widzę ją uśmiechniętą, pytam o czym myśli, a ona odpowiada: “jak uśmiercić kolejnego bohatera” ;-) Jeśli ktoś z Was miałby doświadczenie ze współpracy z dystrybutorami książek, bardzo proszę o kontakt - w następną książkę inwestujemy sami. Współpracując z wydawnictwem autor dostaje niestety symboliczne wynagrodzenie.

* Zwracam uwagę, że sprawność krążeniowo-oddechowa jest częściowo uwarunkowana genetycznie. Część z nas może musieć się mocniej postarać aby ją wzmocnić.

(1) Pubmed to jedna z najpopularniejszych baz danych zbierających różne artykuły medyczne. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/about/#:~:text=PubMed is a free resource,and abstracts of biomedical literature.

(2) Zwracam uwagę na ograniczenia badania, m. in. specyficzna grupa badanych oraz mały odsetek kobiet https://www.jacc.org/doi/pdf/10.1016/j.jacc.2022.05.031

(3)

https://pacompendium.com/

(4) https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2707428

(5) https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/1108396

(6) https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000461

(7) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26476429/

(8) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25982160/#:~:text=country,income%20countries%2C%20the%20risk%20of

(9) https://www.archives-pmr.org/article/S0003-9993(18)30079-0/abstract

(10) The Lancet to jedno z renomowanych, medycznych czasopism naukowych https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140673614623497

(11) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11634500/

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodżmy na kawę w 22 wieku

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

Efekt jest taki, że zamiast jednej mamy, to teraz obie mamy się stresują, że nie będzie co jeść w Wigilię.*

Ogrom przygotowań, poczucie obowiązku, prezentowy szał, trochę nerwów i niepokoju - wszystko to się opłaca, jeśli spędzamy święta z bliskimi nam ludźmi. Okazuje się bowiem, że samotność zabija tak samo jak palenie papierosów, brak ćwiczeń czy otyłość (1), a już z pewnością wpływa na nasze poczucie szczęścia na co dzień.

Najdłużej żyją najbardziej towarzyscy

Człowiek nie jest pustelnikiem, jest zwierzęciem społecznym. Potrzebujemy swojego stada do życia. Nie dziwi więc, że ogromna i znana metaanaliza 148 badań z 300 tys. pacjentów donosi, że towarzyscy mają 50% więcej szans na przeżycie niż samotnicy. Różnica ta utrzymuje się niezależnie od wieku, płci, stanu zdrowia czy okresu obserwacji. Co więcej, najbardziej rozbudowana sieć towarzyska daje aż 91% więcej szans na przeżycie. (1)

Dla tego efektu liczy się jakość relacji, a nie proste wskaźniki jak np. mieszkanie samotne vs. mieszkanie z kimś. Potwierdzają to nowsze badania: zarówno obiektywna izolacja społeczna, jak subiektywne odczuwana samotność, zwiększa ryzyko zgonu o ok. 30%. Jest to szczególnie istotne w populacjach w średnim wieku (bardziej niż u seniorów!). (2)

Prawdą jest też to, że żonaci i zamężne żyją dłużej. Wpływ udanego małżeństwa na długość życia jest dwukrotny i jest widoczny zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn (choć u kobiet trochę słabiej). (3)

To nie pieniądze. To relacje społeczne

Choć osobiście uważam, że stwierdzenie “pieniądze szczęścia nie dają” może paść tylko z ust bogacza i mija się z prawdą, to jedno jest pewne - największe szczęście dają relacje z innymi ludźmi. I mamy na to dowody naukowe.

Najdłuższe, głośne badanie Harvardu nad czynnikami szczęścia, trwające ponad 80 lat, potwierdza: kluczowe dla naszego szczęścia i zdrowia są relacje społeczne. Co więcej, relacje mogą być lepszym predyktorem zdrowia fizycznego niż poziom cholesterolu, chronią także przed pogorszeniem funkcji kognitywnych. (4)

Czy ważniejsza jest rodzina, czy przyjaciele? Jedno i drugie jest ważne (pod warunkiem, że relacje nie są toksyczne). Rodzina jest asocjowana z poczuciem obowiązku, ale wspiera nas w najgorszych tarapatach. Przyjaciele są “wybraną rodziną” i spełniają potrzeby, których nie adresują więzi rodzinne. U seniorów przyjaciele mogą pełnić rolę ważniejszą niż rodzina, najpewniej ze względu na samotność po utracie partnera/ki czy wyprowadzce dzieci z domu. (5)

Biologia samotności

Dlaczego relacje społeczne mają tak duży wpływ na nasz organizm? Z kilku powodów:

Bliscy wpływają na regulację układu stresu. Osoby doświadczające wsparcia mają niższy poziom kortyzolu, hormonu, który - będąc przewlekle podwyższony - sieje spustoszenie w naszym organizmie. W jednym z badań udowodniono, że osoby w związkach małżeńskich mają niższe poziomy kortyzolu i lepszy rytm dobowy tego hormonu niż osoby samotne (6)

Samotność zwiększa ciśnienie krwi. I robi to niezależnie od wieku, płci, ryzyka zdrowotnego, leków i stanu zdrowia. (7) Prowadzi też do ok. 30% wyższego ryzyka choroby serca i udaru mózgu, jak wskazuje metaanaliza 23 badań. (8)

Relacje programują układ odpornościowy. Samotność koreluje z podwyższonym poziomem markerów zapalnych. W jednym z eksperymentalnych badań dowiedziono, że osoby samotne wytwarzają więcej substancji prozapalnych w odpowiedzi na symulację infekcji. (9) To oznacza, że samotność bezpośrednio może zwiększać stan zapalny, który - jak wiemy z tego wydania - jest niezależnym predyktorem szybszego starzenia się.

Przytulenie gwarantuje uspokojenie - hormonalnie. I nawet samo trzymanie się za ręce może skutkować uwolnieniem oksytocyny, zwanego hormonem więzi, który ma działanie m. in. przeciwlękowe. W niewielkim badaniu dowiedziono, że nawet trzymanie obcej osoby za rękę zmniejsza stres związany z bodźcem bólowym, a największy efekt ma trzymanie za rękę męża, z którym mamy dobre relacje (10)

Co masz zrobić z tymi informacjami?

Mam ochotę podsumować tekst stwierdzeniem: kochaj i bądź kochana/y! Wiem jednak że nie zawsze jest to takie proste, szczególnie w okresie świątecznym. Powiem Ci zatem, co ja robię: wrzucam na luz. Gwarantuję Ci, że każdy z nas ma górki i doliny w swoich relacjach z bliskimi; ważne jest, żeby skupiać się na pozytywnych aspektach (poczucie bezpieczeństwa, wsparcie w najtrudniejszych chwilach) i nie trzymać się kurczowo każdej urazy. Wszyscy jesteśmy tylko ludźmi.

A prywatnie w teraźniejszości…

Ponieważ święta już za chwilę, mam dla Ciebie prezent. Przesyłam listę badań, z których większość powtarzam co roku (u siebie i u rodziny). Zaznaczam, że nie jest to porada lekarska.

Część badań, szczególnie w dwóch ostatnich kwadratach, jest wysokospecjalistyczna i nie każdy pacjent ich będzie wymagał, natomiast jest to moja ściąga w zakresie laboratoryjnego monitorowania zdrowia. Może Tobie też się przyda?

Badania

Część z tych badań jest finansowana ze środków publicznych np. w programie 40+. Jeśli potrzebujesz pomocy w interpretacji badań, napisz do mnie!

Podpowiem jeszcze, że badania jako prezent na święta są rewelacyjne - nie dość, że pomagamy bliskim dbać o zdrowie, to można je kupić online w dniu Wigilii.**

Wesołych Świąt!

*To w sumie niewykluczone. No i jeszcze musimy wymyślić skąd wziąć tyle talerzy i krzeseł. Może będziemy siedzieć na poduszkach? Dobrze że do świąt jeszcze całe 2 dni robocze…

**Pomocne, jeśli ktoś (tak jak ja) szykuje się na ostatnią chwilę…

(1) https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1000316

(2) https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691614568352

(3) https://www.cdc.gov/nchs/data/hestat/mortality/19-310689-Health-E-Stat-Mortality-H.pdf

(4) Badanie pierwotnie obejmowało tylko mężczyzn. Załączam też linka do artykułu, bo z tego wielkiego badania powstało wiele pojedynczych badań z których każde badało trochę inne aspekty szczęścia i relacji. https://news.harvard.edu/gazette/story/2017/04/over-nearly-80-years-harvard-study-has-been-showing-how-to-live-a-healthy-and-happy-life/

(5) https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/pere.12187

(6) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0306453016308058

(7) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2841310/

(8) https://heart.bmj.com/content/102/13/1009

(9) https://www.frontiersin.org/journals/behavioral-neuroscience/articles/10.3389/fnbeh.2021.801746/full

(10) https://journals.sagepub.com/doi/10.1111/j.1467-9280.2006.01832.x

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodźmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.

W efekcie możesz negocjować z ospałym i nieskupionym partnerem biznesowym. Ale czemu?

Dziś porozmawiamy sobie o wpływie glikemii na kilka podstawowych aspektów życia: zdolności kognitywne, nastrój, sen i sport. O każdym z nich można by napisać osobną książkę, ale skupię się na prostych biohackach, które nie tylko pomogą nam dożyć 22 wieku, ale i poprawią samopoczucie i wydolność na co dzień.

Nowych czytelników zachęcam do zapoznania się z pierwszą częścią tematu cukru we krwi w poprzednim wydaniu.

W pracy zamień cukierki na orzechy

Glukoza jest podstawowym paliwem dla mózgu, więc wahania jej stężenia mogą przekładać się na sprawność umysłową. Badania wskazują, że po posiłku wywołującym szybki i wysoki wzrost glikemii, może nastąpić pogorszenie koncentracji i pamięci w okresie kilka godzin później, prawdopodobnie z powodu następczego spadku glukozy (i reakcji organizmu na ten spadek). Metaanaliza 15 badań z 2022 r. wykazała, że około 2 godziny po węglowodanowym śniadaniu pamięć epizodyczna była gorsza niż po śniadaniu o niskim indeksie glikemicznym. (1)

W innym badaniu udowodniono, że śniadanie o niższym indeksie glikemicznym skutkowało lepszymi funkcjami kognitywnymi. Osoby o lepszej indywidualnej regulacji glukozy (większej wrażliwości na insulinę) osiągały przy tym lepsze wyniki kognitywne niż osoby z tendencją do wyższych skoków cukru. (2) Powołuję się na badania na ludziach, ale podobne zależności obserwujemy także u szczurów. (3)

Analiza 11 badań dot. zdolności kognitywnych w przypadku zjedzenia i pominięcia lunchu, a także zjedzenia dużego lunchu vs. małego lunchu*** wskazuje, że działamy lepiej po mniejszych posiłkach albo kiedy posiłek pominiemy. (4)

Jeśli chodzi o dzieci i młodzież, mamy mniej przekonujące dowody - badania są zróżnicowane i część w ogóle nie wykazuje istotnych zmian w testach kognitywnych. W niektórych grupach testy były lepiej rozwiązywane przez dzieci spożywające posiłek o wysokim indeksie glikemicznym (5)

Masz niepokój? Unikaj cukrów prostych

Depresja u pacjentów z cukrzycą jest dużo częstsza niż u pacjentów bez cukrzycy, a niektóre badania mówią o aż trzykrotnej różnicy. Istnieją hipotezy, że hiperglikemia wprost wpływa na obszar mózgu odpowiedzialny za procesowanie emocji. (6) (7)

Sama hiperglikemia i duża zmienność glikemii jest mocno skorelowana z depresją. Badanie przeprowadzone na 152 tysiącach pacjentów wskazuje, że hiperglikemia zwiększa ryzyko depresji o 43%. (7)

Mniejsze badanie na pacjentach z depresją, ale bez cukrzycy, wskazuje, że pacjenci z cięższymi objawami depresji mieli wyższą zmienność krzywej glikemii (większe wzrosty i spadki). (8) Takie badania są dowodem na dwukierunkową zależność między stresem i nastrojem a gospodarką cukrową.

Wiemy też że hiper i hipoglikemia wpływają na jakość snu. Zła dieta zwiększa ryzyko słabego snu, a spożywanie błonnika wpływa na lepszy sen. (9) Posiłki o wysokim indeksie glikemicznym przed snem skutecznie utrudniają zaśnięcie. (10) To wszystko potwierdza też metaanaliza przeprowadzona na 37 badaniach i ponad 0,5 mln pacjentów. (11)

Dla mnie osobiście obfita i późna kolacja w 99% skutkuje koszmarami i słabo przespaną nocą.

Nie zakładaj CGM-u na zawody

Z jednej strony mamy za mało danych, aby oficjalnie potwierdzić przydatność monitoringu glikemii u osób zdrowych. Z drugiej - dyskwalifikujemy uczestników zawodów międzynarodowych za noszenie CGM, jak to miało miejsce w kolarskim konkursie Strade Bianche. (12) Dlaczego?

Ano dlatego, że spożycie odpowiedniego posiłku w odpowiednim czasie dramatycznie zwiększa nasze szanse na dobry trening. Analiza prawie 7 tys. ludzi raportujących prawie 50 tys. posiłków potwierdziła, że istnieje “niekorzystne okno żywieniowe”, wynoszące 30-90 minut przed treningiem. Jeśli spożyjemy posiłek w czasie tego okna, istnieje ryzyko, że doświadczymy reaktywnej hipoglikemii, co z kolei może osłabić nasze ćwiczenia. (13)

Hiperglikemia również może nas osłabić, choć badania na ten temat są przeprowadzane na pacjentach z cukrzycą. Duży poziom cukru we krwi może skutkować ok. 15% pogorszeniem maksymalnej siły izometrycznej mięśni. (14) Czyli sam dostatek ogólnoustrojowej glukozy (paliwa dla mięśni) może nie mieć znaczenia, jeśli nadmiar glukozy bezpośrednio w otoczeniu mięśni wpływa na zmniejszenie ich siły.

Nie wiemy, bo nie hiperpersonalizujemy

Badania, które dotyczą wpływu glikemii na różne aspekty codziennego funkcjonowania często są sprzeczne i trudno porównywalne. Dokładny rodzaj spożytego posiłku, czas jego spożycia, wiek i rodzaj uczestników, sposób mierzenia glikemii mają duży wpływ na wynik badania.

Np. jest świetne badanie mówiące o tym, że wariacje glikemii są dobrym predyktorem następczego głodu i spożycia kolejnych posiłków. Ale zalecany jest pomiar spadku glikemii ok. 3h po posiłku, a nie standardowy pomiar glikemii 0-2h po posiłku. (15)

Dodatkowo, na poziom glikemii ma wpływ mnóstwo różnych czynników: nie tylko to, co zjedliśmy, ale też czy i kiedy ćwiczyliśmy, czy się wyspaliśmy, jak się czujemy i tak dalej. To jeden z obszarów medycyny, który najpewniej musi być hiperpersonalizowany pod każdą osobę - uwzględniając również jej glukotyp, czyli wzorzec odpowiedzi cukrowej. (16) To też tłumaczy duże różnice wśród uczestników badań nad poziomem i zróżnicowaniem glikemii po różnych interwencjach.

Co masz zrobić z tymi informacjami?

• Unikaj dużych różnic w poziomie glikemii i wysokich pików glikemii. W praktyce oznacza to więcej lepszego, nieprzetworzonego jedzenia.

• Jeśli masz przed sobą trudne zadanie, nie przejadaj się.

• Nie jedz bezpośrednio przed snem.

• Staraj się nie jeść 30-90min przed treningiem, lub zapewnij sobie odżywcze przekąski w trakcie treningu.

• Jeśli chcesz sprawdzić swoje poziomy glikemii, polecam CGM. Zawsze zalecam użycie CGM pod kontrolą lekarza.

A prywatnie w teraźniejszości…

Cieszę się, że temat glikemii w ostatniej notce wywołał takie zainteresowanie wśród czytelników Celu22. Do końca roku mam już grafik zapełniony, ale od 12 stycznia ponownie służę wsparciem indywidualnym przy sprawdzaniu swoich krzywych cukru (i nie tylko!).

*pamięć o konkretnych zdarzeniach z przeszłości

**niski i wysoki indeks glikemiczny to określenie efektu, jaki mają produkty spożywcze na nasz organizm: jedne podbijają nam poziom cukru we krwi, inne nie tak bardzo. Nie musi to iść w parze z kaloriami.

(1) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014976342200313X?via%3Dihub

(2) https://www.nature.com/articles/ejcn201280

(3) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12488949/

(4) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24472166/

(5) https://www.nature.com/articles/s41430-020-0600-0

(6) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7306132/

(7) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165032723011515?via%3Dihub

(8) https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2023.1196866/full

(9) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916522010188?via%3Dihub

(10) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002916523279290?via%3Dihub

(11) https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1087079224000406?via%3Dihub

(12) https://www.cyclingnews.com/news/kristen-faulkner-disqualified-from-strade-bianche-for-wearing-glucose-monitor/

(13) https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2023.2233468

(14) https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1464-5491.2005.01649.x

(15) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7610681/

(16) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6057684/

Jesteś nowym czytelnikiem? Zacznij tutaj: Chodżmy na kawę w 22 wieku

Subscribe now

Jestem lekarką i popularyzuję naukę. Żadna z treści zawartych w newsletterze nie stanowi jednak porady lekarskiej. Zanim wdrożysz jakiekolwiek działania diagnostyczno-terapeutyczne, polecam kontakt z lekarzem. Jeśli chcesz otrzymać poradę lekarską w zakresie zdrowia i długowieczności ode mnie, zapraszam do indywidualnego kontaktu.